Leita frttum mbl.is

Bloggfrslur mnaarins, febrar 2010

Svindl og svnar skuldsettri yfirtku

a er me lkindum etta plott nokkurra svfinna einstaklinga/eignarhaldsfyrirtkja a kaupa fyrirtki af sjlfum sr me skuldsettri yfirtku til ess eins a mjlka nokkra tugi milljara t r bankanum snum. Eins og kemur fram frtt Markaarins 11. aprl 2007 og g hef raunar vaki nokkrum sinnum athygli , tkst essum mnnum a greia sr t sex falda upph ar sem fr a kaupa fyrirtki Iceland. N birtir Morgunblai frtt a plotti var enn dpra ea eigum vi a segja svfnara. Jn sgeir og flagar stofnuu fyrirtki Iceland Food Stores Limited til a kaupa hlutabrf Iceland verslunarkejunnar af fyrirtkinu Icebox Holding, sem var eigu smu aila, fyrir litlar 560 milljnir punda. jafngilti a etta um 73 milljrum kr. mia vi nverandi gengi er talan rmlega 110 milljarar.

Plotti essum viskiptum var a n 280 milljnir punda og greia til eigendanna. Upphin var fengin fr Landsbanka slands. Hinn helmingur kaupversins var fenginn me v a skuldsetja Iceland verslanirnar (samkvmt frtt Morgunblasins) um 280 milljnir punda. g skil vel a flk hafi veri glabeitt myndinni r bosfer Landsbankans sem fari hefur um neti undanfarna daga. San er a nttrulega alveg trleg tilviljun ea hitt heldur, a maurinn sem veitti lni og tk tt gleskapnum me eim sem fengu lni, skyldi hafa veri rinn bankastjri bankans sem lntakendur ttu. simenntuu jflagi vri etta tali augljst merki um mtur. En vi erum ekki simennta jflag. essir menn geru sland a bananalveldi af verstu sort.

g ver a viurkenna, a g er orinn kaflega reyttur essum svikamyllusgum. g er orinn enn reyttari llum eim sem hafa komi fram og rttltt rugli. a er t htt a f ln til a greia t ar. a er t htt a kaupa skuldlaust fyrirtki af sjlfum sr og skuldsetja a fyrir raunviri ess. a er t htt a tvfalda ver fyrirtki nokkrum mnuum til ess eins a n vibtar aur. Alveg sama hvar er komi niur, alls staar blasir bulli vi. Og san a leyfa essum smu ailum a eignast gmlu svikamyllufyrirtkin sn eftir skuldahreinsun. a arf mikla viskiptaheimsku til a ba yfir svona hroka og grgi. tta menn sig ekki v a eir gltuu mannori snu og a verur ekki svo auveldlega unni aftur.

Eftir v sem fleiri svona ml koma upp yfirbori missir maur trna etta samflag. Stundum held g a ekki s upp a pkkandi. Hvers vegna er maur a ba samflagi, ar sem feinir einstaklingar telja a sjlfsagt a lta fyrirtki taka himin h ln, bara svo eir geti fengi greiddan t frnlegan ar? Ea lgmenn og endurskoendur vira a vettugi starfseia sna um a vira lgin vegna ess a eir f me v aeins meiri tekjur? Stareyndin er s, a Jn sgeir og co hefu aldrei geta gert a sem eir geru, ef ekki hefi veri fyrir lgmenn og endurskoendur sem voru tilbnir a finna leiir framhj lgunum, brjta au, litu lglegt athfi me blinda auganu ea sndu vtavert gleysi og vanhfi starfi. a hafa alveg ngu margir haft samband vi mig me upplsingar um mis "bolabrg" essara sttta til ess a g viti alveg hva g er a segja. Sem betur fer tk tiltlulega fmennur hpur tt mesta sukkinu, en einn er einum of miki. Skora g essa aila a sna sma sinn v a stga fram og greina satt og rtt fr v sem eir tku tt . Vi samborgarar ykkar eigum a inni hj ykkur.


mbl.is Iceland-arurinn 2007 fjrmagnaur af Landsbanka
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Svlum t illa fengi f me gjaldmiilsskiptum

Mig langar a varpa fram hugmynd sem g hef heyrt oftar en einu sinni. Hn er a skipta um gjaldmiil, .e. r krnum njar krnur ea hva vi viljum kalla nja gjaldmiilinn. Tilgangurinn vri fyrst og frest til a svla t f sem skoti var undan af slenskum fjrglframnnum, sem klluu sjlfa sig "business" menn.

g hef heyrt v fleygt a hr landi su strir hpar fjrfesta sem eiga skt ng af peningum. Ekki s allt etta f eins vel fengi, .e. menn hafa lti peningana renna gegn um alls konar aflandsfyrirtki til a komast hj v a gefa essa peninga upp til skatts. Me v a skipta um gjaldmiil yru menn a gefa peningana upp ea tapa eim ella. Gtum a v, a veri er a tala um hundru ef ekki sundir milljara. Skattur af essu f gti duga til a greia upp allan hrunkostna rkisins, bta almenningi tap sitt og endurbyggja velferarkerfi.

Til a tryggja a bankarnir hafi ekki milligngu um a hylma yfir me gmlu viskiptaflgum snum, yru skipti llum upphum umfram 50 milljnir a eiga sr sta gegn um Selabankann og eim fylgja tarleg greinarger um uppruna peninganna. Gefinn yri stuttur gluggi upp 1 r til a skipta fr gmlum gjaldmili til hins nja. Eftir a vri nverandi mynt ekki gjaldgeng viskiptum og eina leiin til a skipta henni yfir njan gjaldmiil vri eftir tarlega skoun uppruna peninganna.


skiljanlegur mlflutningur rherra

g stundum mestu erfileikum me a skilja Gylfa Magnsson, efnahags- og viskiptarherra. Hr kemur enn eitt atrii sem g skil ekki mlflutningi hans. Hann heldur v fram rustli Alingi a

stafesti Hstirttur niurstu Hrasdms Reykjavkur fr 12. febrar sl. gengistryggingamli gtu lntakendur veri verri stu en annars

og rkstuningur hans er:

blasir vi og a er tilteki lgum um vexti og vertryggingu, a mia beri vi vexti sem birtir eru af Selabankanum og eru hagstustu tlnsvextir hverjum tma.

Skoum n betur hvar etta stendur lgunum. etta er 4. gr. laganna, en hn hlja svona heild:

egar greia ber vexti skv. 3. gr., en hundrashluti eirra ea vaxtavimiun er a ru leyti ekki tiltekin, skulu vextir vera hverjum tma jafnhir vxtum sem Selabanki slands kveur me hlisjn af lgstu vxtum njum almennum vertryggum tlnum hj lnastofnunum og birtir skv. 10. gr. eim tilvikum sem um vertrygga krfu er a ra skulu vextir vera jafnhir vxtum sem Selabankinn kveur me hlisjn af lgstu vxtum njum almennum vertryggum tlnum hj lnastofnunum og birtir skv. 10. gr. (leturbreyting MGN)

etta kvi, sem Gylfi vitnar , eingngu vi egar vextir hafa ekki veri tilgreindir lnasamningnum. Mli er a llum samningunum er "hundrashlutfall eirra ea vaxtavimiun" tilteki. Greinin sem Gylfa vitnar til v ekki vi. Auk ess segir 2. gr.

er vallt heimilt a vkja fr kvum laganna til hagsbta fyrir skuldara.

Loks segir 18. gr. laganna:

Ef samningur um vexti ea anna endurgjald fyrir lnveitingu ea umlun skuldar ea drttarvexti telst gildur og hafi endurgjald veri greitt ber krfuhafa a endurgreia skuldara fjrh sem hann hefur annig ranglega af honum haft. Vi kvrun endurgreislu skal mia vi vexti skv. 4. gr., eftir v sem vi getur tt.

egar etta er allt lagt saman, getur lntaki ekki lent verri stu. Ea a arf alveg einstaklega einaran vilja Hstarttar til a tlka allan vafa lgunum fjrmlafyrirtkjunum hag, til a slkt gti gerst. Hef g enga tr v mia vi au dmafordmi sem Eyvindur G. Gunnarsson benti sasta Silfri Egils.


mbl.is Gtu lent verri stu
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Ln erlendri mynt voru almennt ekki veitt

Enn og einu sinni fer Gylfi Magnsson, efnahags- og viskiptarherra, oraleik til a komast hj v a taka upp hanskann fyrir lntaka landinu. Hann a vita betur en svo a tala um gengistrygg ln sem ln erlendri mynt. Hann lka vita betur en svo a halda, a erlendur gjaldeyrir hafi skipt um hendur slkum gjrningum. a gerist ekki. Af hverju getur Gyldi ekki bara sagt sem er, a fjrmlafyrirtki hafi me gjrningum snum reynt a fara svig vi lg. etta snst ekki um vandaa skjalager. etta snst um a menn voru a leika sr gru svi, a menn hfu ekki betri skilning lgunum en raun ber vitni og/ea a menn vissu nkvmlega hva eir voru a gera en vegna ess a enginn kri og a eftirlitsailar klikkuu vaktinni gengu eir sfellt lengra og lengra.

a skal vira vi Gylfa a hann er nota ekki hugtaki erlent ln, stainn segir hann "ln erlendri mynt". ar er hann a finna smugu til a skjta sr inn og forast a segja a lnin hafi veri gengistrygg ( a standi flestum lnasamningunum) og tilfelli "erlends lns" arf tgefandinn a vera me heimilisfestu utan landsteinanna, .e. gefi t erlendri starfst erlends lgaila. (Sj nnar frsluna: slenskt ln, myntkrfuln, gengistryggt ln ea erlent ln - hver er munurinn?).

g get ekki anna en fagna eirri umru sem var Alingi dag, en a vekur samt athygli hva Samfylkingin forast enn og aftur a taka afstu me flkinu landinu. a er nokku ljst a hn telur sig ekki urfa a skja ntt umbo til jarinnar alveg nstunni.


mbl.is vndu skjalager veldur rttarvissu
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Umra Bylgjunni: Hva hefur rkisstjrnin gert jkvtt fyrir heimilin?

g var a hlusta Eygl Harardttur og rna r Sigursson ttinum bti Bylgjunni. Undir lok ttarins fengu bi mjg einfalda spurningu: Hva er a jkva sem rkisstjrnin hefur gert fyrir heimilin?

Svar Eyglar var grfum drttum: Ekkert. rri rkisstjrnarinnar fyrir heimilin byggjast frestunum. Ekkert jkvtt og varanlegt rri hefur komi fram. (Hana setti raunar hlja.)

Svar rna: Lti ekki svona. Allar rkisstjrnir gera eitthva gott. T.d. greislualgunin.

etta er tmandi upptalning v sem essir tveir ingmenn tldu hafa veri gert jkvtt fyrir heimilin landinu. Annar er stjrnaringmaur og hinn stjrnarandstuingmaur. eim kom samanlagt hug EITT atrii. ALLT anna sem rkisstjrnin hefur gert fyrir heimilin vru frestanir vandanum.

rni benti san til vibtar, a a hafi urft a endurreisa heilt bankakerfi og a maur tali n ekki um gjaldrot Selabankans upp "tpa 400 milljara", eins og hann sagi.

N tla g ekki a bta einu ea neinu vi, en bi flk a hugleia, a ef stjrnaringmaurinn rni r Sigursson getur aeins nefnt EITT atrii, tli au su miki fleiri jkvu og varanlegu rrin sem komi hafa fr rkisstjrninni gu heimilanna.


slenskt ln, myntkrfuln, gengistryggt ln ea erlent ln - hver er munurinn?

a er n kannski a ra stugan a koma me enn eina frsluna um essa deilu um gengistryggu lnin, en g m til. umru undanfarna daga, hefur mrgum reynst hlt svellinu egar kemur a v a kvea hva essir fjrmlagjrningar kallast. Hagmunasamtkum heimilanna tku afstu snemma sasta ri a nota alltaf hugtaki "gengistryggt ln" og srstaklega eftir a fari var a vekja athygli vafanum um lgmti lnanna. stan fyrir essari kvrun er (og var), a um er a ra ln milli tveggja innlendra aila sem stt er um slenskum krnum, greitt t slenskum krnum, tekur hfustlsbreytingum slenskum krnum og greitt er af slenskum krnum. a er bara vertryggingarkvi sem er me tengingu vi gengi og mjg mrgum lnasamningum er hreint og beint tilteki a lni s gengistryggt. Me essu er jafnframt veri a tengja hugtakanotkun okkar vi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verbtur.

umru sustu mnaa hafa komi fram alls konar rk fyrir v hvers vegna svo kllu myntkrfuln geta ekki veri neitt anna en venjuleg slensk ln me mismunandi vertryggingu. Langar mig a rifja a upp, eins og g man a.

  • Myntkrfur eru breytilegar og gat hver lntaki vali um krfu sem hann vildi. Myntkrfur gtu annig innihaldi krnuna, bi vertrygga og vertrygga, bland vi erlendar myntir.
  • Hgt var a breyta hlutfllum mynta innan krfunnar eftir fyrirfram kvenum reglum lnstmanum.
  • Gefi var t eitt skuldabrf me mrgum lkum myntum, ar me tali krnum, og etta skuldabrf var krnum. Oft var meira a segja tala um jafnviri slenskra krna.
  • Dmi voru um a myntkrfur vru gefnar t sjseiningum, sbr. SP-5 sjurinn hj SP fjrmgnun, sem ekki er hgt a skilja neinn htt annan en afleiu fremur en mynt.
  • Myntkrfulnum var inglst slenskum krnum.
  • lnsumskn var ska eftir upphi slenskum krnum, tborgun var slenskum krnum, afborgun var slenskum krnum.

etta er vafalaust ekki tmandi listi, en snir a a var eingngu ori en ekki bori a einhverjar erlendar myntir vru me essu spili. essi ln voru mjg einfaldlega slensk fjrskuldbinding tengd vi dagsgengi mismunandi gjaldmila og stundum bara a hluta.

er spurningin hvort hr s um a ra "erlent ln". Getur neytendaln slandi talist "erlent ln"? essu svarar lggjafinn lgum nr. 87/1992 um gjaldeyrisml. 1. gr. laganna er skilgreining v hva telst innlendur aili. ar segir 2. tluli:

srhvern lgaila sem skrur er til heimilis hr landi lgmltan htt, telur heimili sitt hr landi samkvmt samykktum snum ea ef raunveruleg framkvmdastjrn hans er hr landi; hrlend tib lgaila, sem heimili eiga erlendis, teljast til innlendra aila.

Arir teljast "erlendir ailar".

Einnig er skilgreint lgunum hva eru innlend verbrf og erlend verbrf. Skoum hverjar essar skilgreiningar eru:

Innlend verbrf merkja hvers konar framseljanleg krfurttindi sem innlendur aili gefur t, svo sem hlutabrf, armia, skuldabrf, vaxtamia, hlutdeildarskrteini verbrfasji, svo og framseljanleg skilrki fyrir eignarrttindum a rum eignum en fasteignum ea einstkum lausafjrmunum.

Erlend verbrf merkja hvers konar framseljanleg krfurttindi sem erlendur aili gefur t, svo sem hlutabrf, armia, skuldabrf, vaxtamia, hlutdeildarskrteini verbrfasji, svo og framseljanleg skilrki fyrir eignarrttindum a rum eignum en fasteignum ea einstkum lausafjrmunum.

a stendur v skrum stfum lgunum, a verbrf s innlent ef tgefandinn er innlendur. Erlent ln getur v aldrei veri gefi t af innlendum aila. essu er raunar klykkt athugasemd me frumvarpinu a lgunum, en ar segir (eins og treka hefur komi fram) um 1. gr.:

Rtt er a vekja athygli v a a fer eftir bsetu tgefanda hvort verbrf eru flokku sem innlend ea erlend en ekki myntinni sem verbrfi er gefi t . annig er verbrf vallt innlent ef aili bsettur hr landi gefur a t og gildir einu hvort a er gefi t hr landi, erlendis, slenskum krnum ea erlendri mynt. essar skilgreiningar eru samrmi vi skilgreiningar OECD. Bent skal a daglegu tali hr landi eru verbrf hins vegar iulega flokku eftir myntinni ea tgfustanum.

Svipa gildir um erlend ln. samrmi vi notkun hugtaka essu frumvarpi er um a ra erlent ln egar innlendur aili fr ln hj erlendum aila. Mynt lnsins rur hr engu um. eim tilvikum, egar innlendur aili tekur ln hj erlendum aila og endurlnar lnsf rum innlendum aila, telst fyrra lni erlent ln en hi sara innlent.

slensk fjrmlafyrirtki geta v ekki gefi t erlend ln. au geta gefi t ln erlendri mynt, en lni er slenskt. etta bendir Gunnlaugur Kristinsson, lggiltur endurskoandi, grein Eyjunni fyrir ramt og vil g enn og einu sinni vitna grein hr, ar sem hann lyktar um eli lnanna t fr snum lagaskilningi:

Nnast undantekningalaust hefur veiting lna erlendri mynt ea lna me gengistryggingu, til almennings og fyrirtkja slandi, veri veitt til viskipta ar sem undirliggjandi vermti eru slenskum krnum og greisla til lntaka veri slenskum krnum rtt fyrir hin gengistryggu kvi ea hreinlega erlend lnsfjrh tilgreind texta skuldabrfsins... Skuldbinding milli tveggja innlendra aila er v alltaf slenskum krnum, ef tgreisla lnsins var slenskum krnum og lnveitandinn er innlendur aili, hvernig sem mli er liti enda er slenska krnan eini lgmti gjaldmiill landsins.

Niurstaa mn er svipu og Gunnlaugs: Ln sem slensk fjrmlafyrirtki hafa veitt fr gildistku laga nr. 87/1992 eru slensk h v hvaa mynt lnin eru veitt. Nsta spurning er v hvort heimilt s a veita ln erlendri mynt hr landi, s a heimilt hvaa reglur gilda um slka lnveitingu og hvort rtt s a takmarka lnveitingarnar vi tiltekinn hp viskiptamanna og fyrst og fremst fyrirtki. Loks bera a velta fyrir sr hvenr er skuldbinding lnasamningi slenskum krnum, erlendur gjaldmiill s tiltekinn lnasamningnum, og hvenr er hann a ekki. a er nefnilega kjarninn 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 a me lgunum var heimildin "til a binda skuldbindingar slenskum krnum vi gengi erlendra gjaldmila" felldar niur. Ea eins og segir:

Samkvmt 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins verur ekki heimilt a binda skuldbindingar slenskum krnum vi dagsgengi erlendra gjaldmila. Er tali rtt a taka af allan vafa ar a ltandi.

g tek a fram, a g hef ekki svar vi essum spurningum, .e.:

  1. Er heimilt a veita ln erlendri mynt hr landi?
  2. S a heimilt hvaa reglur gilda um slka lnveitingu?
  3. Er rtt a takmarka slkar lnveitingarnar vi tiltekinn hp viskiptamanna og fyrst og fremst fyrirtki?
  4. Hvenr er skuldbinding lnasamningi slenskum krnum, erlendur gjaldmiill s tiltekinn lnasamningnum, og hvenr er hann a ekki?

en brnt er a svr vi eim fist. g tk nefnilega eftir v, egar lgmaur var beinn um a af Speglinum RV um daginn a gefa hlutlausa lsingu afleiingum bladmsins, tti hann mestu vandrum me a vera hlutlaus og kom upp me alls konar varnir fyrir fjrmlafyrirtkin. a vri v vel egi, ef einhver ngilega kunnugur lgum gti komi me innlegg essa umru.

egar Hstirttur tekur fyrir frjanirnar tvr blalnamlunum, verur a helsta vifangsefni dmaranna a kvea hvort vikomandi lnasamningar hafi veri skuldbinding slenskum krnum ea ekki og hver er munurinn skuldbindingu slenskum krnum og erlendum gjaldmili. T.d. lntaki sem skir um upph slenskum krnum, eins og g bst vi a flestir gera. Hefur a hrif skilgreininguna a stt var um slenskum krnum ea skiptir a engu mli. Hfum huga, a vikomandi hefur engin hrif oralag skuldabrfsins og flestum tilfellum sr vikomandi aldrei neitt anna en slenskar krnur. Lnveitandinn sr lklegast heldur ekkert anna en slenskar krnur, einhver bkhaldsfrsla sni debet og kredit frslu erlendri mynt. a gti meira a segja skipt skpum fyrir lntaka hvort mynt tengingin er einni mynt ea tveimur ea hvort a hluta til s tengt vi slenskar krnur. augum lntakans er um sama gjrning a ra, sem aftur lgin geta veri a tlka marga mismunandi vegu. Er hgt a tlast til ess, a lntaki, sem er leikmaur egar kemur a lgunum, eigi a hafa fullan skilning mismuninum. Auk ess m reikna me v, a lnveitandinn hafi nota sama skuldabrfaformi hvort heldur um var a ra eina mynt, erlenda myntkrfu ea ln a hluta slenskum krnum.

En svo g svari spurningunni fyrirsgn greinarinnar, .e. hver er munurinn slensku lni, myntkrfulni, gengistryggu lni og erlendu lni, held g a taka megi a saman eftirfarandi:

  • slenskt ln er ln ar sem tgefandi lnsins er me heimilisfestu slandi h hvaa mynt lni er
  • Erlent ln er ln ar sem tgefandinn lnsins er ekki me heimilisfestu slandi h mynt lnsins
  • Myntkrfuln er ln sem er bundi var myntum tilbinni krfu af myntum og breytist hfustll ess me dagsgengi eirra gjaldmila sem eru krfunni. etta ln telst samkvmt niurstu hrasdms vera gengistryggt ln (sj nnar nsta li).
  • Gengistryggt ln er skuldbinding slenskum krnum sem tengt er dagsgengi erlendra gjaldmila. Hrasdmur rskurai a gengistrygging vri eitt form vertryggingar og vri etta form andstu vi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 og felldi hana v r gildi.
N ef erlent ln hefur ekkert me a a gera hvort ln s erlendri mynt og hvort a er greitt t erlendri mynt, hva kallast au ln sem tekin voru erlendri mynt, greidd t erlendri mynt og endurgreidd erlendri mynt? Og anna: Hafa ll fjrmlafyrirtki leyfi til a veita slk ln ea er heimildin takmrku vi einhver tiltekin fjrmlafyrirtki og hver? etta sasta skiptir mli, ar sem fjrmgnunarfyrirtki/fjrmgnunarleigur eru ekki me full rttindi vi viskiptabankana og a er v mikilvgt a vita hvar mrkin liggja varandi gjaldeyrisviskipti. Frlegt vri a f svar vi essu fr aila sem ekkir ngu vel til laga um fjrmlafyrirtki til a vita ea hafa einhverja hugmynd um hvert svari er.

Hruni - hlutar 4 og 5: Basel II og matsfyrirtki

g, eins og fleiri, hf a lta um xl orsakir bankahrunsins lok september og boai frslunni Dagurinn sem llu breytti, a g myndi birta skoun mna 12 atrium, sem g tel mestu skipta. g hef egar birt rjr frslur, .e. Hruni - hluti 1: Peningamlastjrnun Selabanka slands og slenska flotkrnan og Hruni 2: Einkaving bankanna oktber og byrjun rs birti g san eina frslu Hruni - hluti 3: Regluverk og eftirlit me fjrmlafyrirtkjum. Nna btast tv atrii vi smu frlsunni, .e.
  1. Basel II regluverki um eiginfjrhlutfall og httustringu fjrmlafyrirtkja, rng innleiing ess og framkvmd bi hr landi og erlendis
  2. Alvarlegar brotalamir starfsemi matsfyrirtkjanna.

Basel II

g veit ekki hve margir tta sig v, a str hluti regluverks fjrmlafyrirtkja rtur snar a rekja til Aljagreislubankans (Bank of International Settlements, BIS) Basel Sviss. BIS er oft kallaur selabanki selabankanna, ar sem selabankar eiga einir aild a bankanum og BIS er selabnkum innan handar um mislegt. Nverandi selabankastjri var einmitt sttur til BIS.

Ein flugasta nefndin hj BIS er svo kllu Basel nefnd (Basel Committee). Hennar hlutverk er a setja ramma og reglur um fjrmlaeftirlit. Eitt af grundvallar skjlum, sem nefndin hefur gefi t, er me reglur um eiginfjrhlutfall og httustringu fjrmlafyrirtkja. nverandi tgfu er skjali kalla New Capital Accord ea Basel New Capital Accord, en oftast vsa til ess sem Basel II.

a er mn skoun, eftir a hafa bi kynnt mr og lka nota Basel II minni rgjf, a Basel II reglurnar, sem ttu a vera grarleg framfr vi stjrnun eiginfjrhlutfalls og httu, su ein helsta stan fyrir v a fjrmlakerfi heimsins bls t og san hrundi. Flk m ekki misskilja mig, a g telji Basel II af hinu illa, en stareyndin er s, a regluverki eins og a er sett upp er ensluhvetjandi. a rfst v a blur myndist og a r veri sem strstar. En Basel II fkk gan stuning fr matsfyrirtkjunum og m segja a samverkan essara tta samt gjrsamlega misheppnari httustringu leiandi fjrmlafyrirtkja hinum vestrna heimi hafi a lokum nrri gert t af vi fjrmlakerfi heimsins.

a er vst kominn tmi a g skri hva g vi. fyrri Basel reglum sem eru fr ttunda ea nunda ratug sustu aldar voru frekar stfar reglur um hvernig reikna tti eiginfjrhlutfall t fr httu af tlnum og eignasfnum. Hin margfrga krafa um 8% eiginfjrhlutfall er grunnurinn, en fr essum 8% voru undantekningar. grfum drttur, er engin htta talin vera af v a lna rki, sveitarflgum og rkisfyrirtkjum ef au hfu rkisbyrg. Slk tln vgu ekkert treikning eiginfjrhlutfalli. Vru ln fyrsta vertti barhsni og rum traustum eignum, fkkst 50% afslttur af eiginfjrkrfunni, en annars urfti a eiga 8 kr. eigi f, ef 100 kr. voru lnaar t. Galdurinn til a f etta kerfi til a virka var a ln uru a vera fyrsta vertti.

Bankamenn fundu fyrir v a etta trausta kerfi, a hamlai vxt banka. a var sama hva andviri eigna jkst miki, a kvi um fyrsta vertt var a sem hlt aftur af tlnaaukningu nema meira eigi f kmi til. En fjrfestar vildu a ekki. eir vildu f arinn sinn t svo eir gtu leiki sr me peningana annars staar. Hva var til brags a taka? J, afltta takmrkunum um fyrsta vertt og fara a meta lnshfi fyrirtkja, annig a hgt vri a lna traustum fyrirtkjum meira. Sama var gert varandi verbrfahliina, .e. a meta verbrf og lta "traust" verbrf hafa minni hrif eiginfjrkrfuna. r var flki kerfi um eiginfjrhlutfall og httustjrnun. The New Basel Capital Accord fddist ea Basel II. Reglurnar voru gefnar t 2001, en a var misjafnt eftir lndum hvenr r tku gildi. Hr landi tku r gildi 2003 og er hgt a rekja hsnisbluna og hlutabrfabluna beint til innleiingar reglnanna.

Grundavallarmunurinn Basel I og II felst tvennu. Basel I voru traust ln bara fyrsta vertti. Basel II voru au ln traust sem voru fyrstu 80% vermis, .e. httustuull eirra var 0,5 stainn fyrir a vera 1 ur. Basel I voru ll verbrf og ll fyrirtki jafnt metin, en Basel II er teki upp lnshfismat. a hafi vissulega tkast a einhverju leiti, en ekki eins vtkt og n var. a sem meira var, a v betra sem mati var, ess minni krfu geri fjrmlagjrningur byggur matinu til eiginfjrhlutfallsins.

g veit ekki hvort nefndarmenn Basel nefndinni ttuu sig v hvaa ormi eir voru a hleypa t, en a tti fljtlega eftir a koma ljs. fyrsta lagi gerist a, a tlnageta fjrmlafyrirtkja nrri v tvfaldaist vi innleiingu reglnanna. Ln sem ur hfu vegi krnu fyrir krnu inn treikning eiginfjrhlutfalli, vgu allt einu helmingi minna. Krafa til fjrmlafyrirtkja um 8% eiginfjrhlutfall lkkai reynd niur 4%, svo g efist um a a hafi veri reyndin. Hvatning til vesetningar var mjg mikil og a sem meira var, a rstingur ver jkst lka. ur var a fyrsti verttur sem skipti llu, en n tldust ln traust mean au voru innan 80% af vermti vesettrar eignar. Hva gerist egar v marki var n? var um a gera a hkka vermti eignarinnar svo hgt vri a vesetja hana meira. etta tti jafnt vi um fasteignir sem verbrf og voru hlutabrf skrasta dmi um etta. slenska "efnahagsundri" byggi mjg miki essu.

N egar fjrmlafyrirtki voru binn a fullnta etta nfengna frelsi var httustuullinn lkkaur aftur og n 0,35. Lkkun r 0,5 0,35 jk tlnagetu um rm 42%. Hr landi kom essi breyting til framkvmdar 2. mars 2007, daginn eftir a matarskatturinn var lkkaur! Hva gerist hr landi framhaldi af v? J, a kom nr verblgukfur, hsnisver hkkai og krnan styrktist. mnum huga er etta skrasta snnunin fyrir v a Basel II er ensluvaldandi og bluhvetjandi.

ttur matsfyrirtkjanna

Matsfyrirtkin eru bi frnarlmb og gerendur. Vi innleiingu Bsel II urfti a meta pappra, fyrirtki og opinbera aila. Eitthva hafi veri gert af essu ur, en ekki v mli sem n var. a var nefnilega eitt aalatrii Basel II, a papprar, fyrirtki ea opinberir ailar sem ekki voru me mat f sjlfkrafa lakari httustuul og a lgmarki stuulinn 1,0. a var v lfsnausynlsgt upp tlnagetu fjrmlafyrirtkja, a fyrirtki fengju betri kjr ef papprar voru me gott mat og a sama vi umopinbera aila. Allt einu heltust yfir matsfyrirtkin sundir, hundru sunda, ef ekki milljnir beina um a meta hin og essi atrii. etta var a gerast einn, tveir og rr og a ru matsfyrirtkin ekki vi. au hfu ekki mannskap, hva ngilega marga me rtta ekkingu, menntun ea reynslu. etta gat ekki enda nema me skpum og a var niurstaan.

skrslu bandarska verbrfa eftirlitsins (Securities Exchange Commission, SEC) fr sumrinu 2008 kemur fram a va var pottur brotinn hj matsfyrirtkjunum (sj frslu mna: Matsfyrirtkin f kru fr SEC og ESB). Vi heimskn SEC til matsfyrirtkjanna kom ljs a verklagsreglur hfu veri margbrotnar. Askilnaur byrgahlutverka var ekki virtur sem var til ess a sami aili s um samningager um ver jnustu og um a meta a sem samningurinn snerist um. Moody's var uppvst a alvarlegri forritunarvillu (sj tli etta s a eina sem Moody's hefur a ttast?), sem hafi veruleg hrif mat einstakra pappra. stan fyrir essu var a viskiptavinunum l og matsfyrirtkin voru ekki vanda snum vaxinn. En etta var ekki a versta.

Versta atrii tttku matsfyrirtkjanna var egar au fru a skipta sr a samsetningu fjrmlavafninga, rekstri fyrirtkja og veita rgjf um eignaslu. N voru essi fyrirtki farin a leibeina viskiptavinum snum um a hvernig hgt vri a hafa hrif mat til hkkunar! etta er nttrulega grft brot hlutleysiskrfunni sem ger er til matsfyrirtkjanna. Hvernig riji aili a geta treyst mati matsfyrirtkjanna, egar au eru farin a veita rgjf lka? g ver bara a segja, a g skil ekki af hverju matsfyrirtkjunum hefur ekki veri stefnt fyrir a tjn sem mat eirra olli. Hin hliin var a rngva opinbera aila til a einkava arsm fyrirtki af einhverjum skiljanlegum stum, eins og Micheal Hudson sagi Silfri Egils byrjun rs.

a er ekki hlutverk matsfyrirtkja a gera neitt anna en a koma me vel rkstutt mat eim atrium sem au hafa teki a sr a meta. Hvort a er lnshfi rkja ea fyrirtkja, htta flgin fjrmlavafningum ea hva a er anna sem um rir? Mati a vera gegnstt og byggt fyrirfram gefnum mlikvara, sem hefur sanna gildi sitt lngum tma. a er ekki hlutverk fyrirtkjanna, a veita rgjf. Um lei og au gera a, gera au sig vanhf. Svo einfalt er a. ensku er til lykil hugtak sem er "segregation of duties" og hefur veri tt slensku "askilnaur byrgarhlutverka". Matsfyrirtkin virast, samkvmt skrslu SEC, ekki skilja etta hugtak.

etta tvennt saman

Ef vi skoum virkni Basel II og matsfyrirtkjanna saman, er ljst a auvelt er fyrir fjrmlafyrirtki a misnota sr matsfyrirtkin til a auka httuskni en samt uppfylla Basel II reglurnar. a var niurstaa SEC a slkt hafi tt sr sta, m.a. me rgjf matsfyrirtkjanna til fjrmlafyrirtkja um a hvernig hgt vri a ba til vafninga r traustum skuldabrfum sem fengu mat langt umfram httuna sem flst skuldabrfunum. Matsfyrirtkin leibeindu fjrmlafyrirtkjunum sem sagt um a hvernig au gtu sni mati!

etta skiptir mli gagnvart Basel II, ar sem skuldabrf, sem skoruu ein og sr varla hrra en A ea ess vegna BBB+, uru allt einu AAA vndlar. ar me uru au a gri sluvru. Kaupendur voru yfirleitt nnur fjrmlafyrirtki sem annig eignuust gar eignir oft skiptiviskiptum. .e. banki A tti AAA metna fjrmlavafninga og banki B tti sambrilega vafninga, bum tilfellum a undirliggjandi skuldabrf (sem vein voru ) vru me mun lakara mat. Me v a eiga gagnkvm viskipti, hkkai mati eignasafni bankanna og ar me eiginfjrgrunnurinn. Hrri eiginfjrgrunnur ddi meiri tlnageta. nnur lei var a endurskipuleggja fjrhag helstu skuldunauta, oft me sjnhverfingum, til a hkka lnshfismat eirra. Hrra lnshfismat styrkti eiginfjrgrunninn og ar me jkst tlnagetan.

N kemur a raunverulegri httustringu fjrmlafyrirtkjanna. Me eignablan hlst gangandi og ver hkkai stugt, virtust eiginfjrgrunnur fjrmlafyrirtkjanna vera gur, en svo var ekki. Hkkun eiginfjrgrunnsins var flskum forsendum n fram me fjrmlaleikfimi. Dmi var um a rkin me httumati og matseinkunn me fjrmlavafningi hafi veri um 400 blasur, ar sem strfriformlur ktu drjgan hluta snanna. Fjrmlaverkfringar og doktorar fjrmlastrfri voru allt einu ornir mikilvgustu starfsmenn fjrmlafyrirtkja og matsfyrirtkja. skrslu SEC kemur fram, a mnnum tti etta trverugt. a kom lka daginn, a einfaldleikinn er oft nst sannleikanum. Eiginfjrgrunnur mjg margra fjrmlafyrirtkja var byggur sandi sjnhverfinga.

Auvita er a mannlegi tturinn sem brst. Grgi stjrnenda fjrmlafyrirtkja og matsfyrirtkja var fjrmlakerfi heimsins a falli. Fjrmlafyrirtkin nttu sr veikleika Basel II reglnanna til hins trasta. eim var nefnilega gert r fyrir, einhverri furulegri einfeldni, a menn spiluu ekki 80% vesetningarregluna. a var ekki hgt, egar eingngu fyrsti verttur var lgri httuflokki. a er bara eitt ln sem kemst fyrsta vertt, en hgt er a bta endalaust mean aki er mia vi 80%. Vermati er bara hkka og er hgt a skuldsetja meira. g segi v, eins og g hef sagt ur: Blame it on Basel.

athugasemd vi frslu 6. oktber 2008 segi g:

a eru einmitt krfur Basel II regluverkinu sem geru a a verkum a lnalnur bankanna voru innkallaar. Ekki er g a setja t a, en a voru essar smu krfur sem geru a a verkum a matsfyrirtkin fru ann srkennilega gjrning a sna handntum BBB undirmlslnum AAA gapappra ar sem Basel reglurnar komu veg fyrir a stru bankarnir gtu keypt BBB undirmlslnin sama mli og AAA pappra. A strir bankar Bandarkjunum hafi fengi bandarsku matsfyrirtkin til a hjlpa sr a sna Basel reglurnar er nmer eitt, tv og rj stan fyrir v a allt er steik fjrmlaheiminum dag.

etta er kannski vel or lagt, en a er stareynd a menn geru eitt og anna til a leika reglurnar og matsfyrirtkin virast hafa veri kaflega viljug til a taka tt v. SEC drg sinni skrslu fram fjlmrg atrii, ar sem ekkert fer milli mla a makur var mysunni. M ar t.d. nefna tlvupst fr 15. des. 2006 milli greinenda sama fyrirtki ar sem eir eru a tala um CDO (collateralized debt obligations):

Let's hope we are all wealthy and retired by the time this house of cards falters.

Plingar starfsmanns tlvupsti fr 2004 um hvort viskiptavinur fari anna ef greiningin s hagst:

I am trying to ascertain whether we can determine at this point if we will suffer any loss of business because of our decision and if so how much.

g f ekki betur s en etta tti glpsamlegt athfi, ef etta tti sr sta innan verbrfafyrirtkis. Niurstaa SEC af ttekt sinni var lka a skikka matsfyrirtkin undir eftirlit sitt og leggja til a au veri undir eftirliti fjrmlaeftirlita hverju landi fyrir sig.

g gti svo sem haldi fram me essa frslu, en lt hr staar numi.


Af hverju tk flk gengistrygg ln?

tp nu r hefur veri lglegt a gengistryggja lnasamninga. rtt fyrir a hafa fjrmlafyrirtki boi slka samninga. g er me skjlum hj mr afrit af slkum samningi um blakaup fr rinu 2001. g geri ekki ann samning, heldur keypti blinn af eim sem geri samninginn og byrjai v a gera samninginn upp. En hvers vegna voru essi ln boi og hvers vegna ltu lntakar fallast freistni a taka slk ln?

Svari vi essari spurningu er einfalt: Einstaklingar og fyrirtki srstaklega voru htt a hafa efni hinu hefbundna slenska lnakerfi. Innan ess voru tveir slmir kostir. Annar var 5 - 9% vertrygg ln. Hinn vertrygg ln me breytilegum vxtum sem voru almennt bilinu 9 - 18%, en ttu a til a fara upp 25% ef ekki hrra. ess vegna tku flk og fyrirtki gengistrygg ln. Lntakar voru bnir a gefast upp okurkjrum hins hefbundna innlenda lnakerfis.

Auvita treystu lntakar a, a veri var a bja lglega afur og segja m a mean allt gekk vel, var a besta ml. Almennt held g a lntakar hafi ekki veri a treysta a gengi hldist mjg sterkt ea styrktist elilega, a var bbt eim tma. Nei, a voru fyrst og fremst hinir lgu vextir sem veri var a skjast eftir.

a arf engan doktor strfri til a sj, a ln me 3,5% vxtum er hagstara en ln 5% vertryggum vxtum ea 9% vertryggum. Vissulega st a og fll me gengisruninni, en undanfarin 20 r, var binn a vera sttanlegur gengisstugleiki og flestir lntaka gtu ola elilega veikingu krnunnar lnstmanum. Slk veiking myndi hvort e er mlast verblgu og hkkun breytilegra vaxta. etta var v win-win staa hvernig sem a var liti mean umhverfi gengismla var elilegt. a sem flk vissi ekki var a fjrmlafyrirtkin voru a missa tkin hlutunum og vissu lklegast (anna bri vott um trlega vanhfni stjrnenda eirra) hva stefndi. San vissu lntakar ekki, a afurin var lgleg og a er ekki hgt a tlast til ess a almenningur hafi a gan skilning lgum, a hann tti sig merkingu eirra laga sem hr um rir.

g hef teki samlkingu me fubtaefnum. egar vi kaupum slk efni ti b, reiknum vi me a au innihaldi bara lgleg efni. Komi ljs a a eru lgleg efni fubtaefninu og au jafnvel skaleg, ber sluailinn/innflytjandinn byrg og ber a bta flki skaa sem a kann a hafa ori fyrir. a er aftur ekkert slenskum lgum sem veitir innflytjanda rtt til a krefja neytandann um aukalega greislu vegna ess a neytandinn fkk vnta vellunartilfinningu af hinu lglega efni. a er v neytandinn sem hugsanlega skaabtakrfu t af neikvum fylgikvillum, en verur ekki krafinn um vibtargreislu vegna jkvra fylgikvilla. Lgin verja neytandann og n horfum vi til Hstarttar um tlkun hans lgunum.

Ef vi frum essa samlkingu yfir gengistryggu lnin, reiknuu lntakar a au vru lgleg afur, sem tryggi eim lgri greislubyri af lni en sambrilegu hefbundnu lni. Lntakar reiknuu me a gengi myndi veikjast eitthva lnstmanum en a s breyting yri a jafnai minni en hrif vertryggingar vertrygg ln. etta gekk upp til marsbyrjunar 2008, en misstu bankarnir tkin standinu. Sumir tala um a eir hafi stunda markasmisnotkun og etta hafi allt veri hluti af einhverju plotti, g vil frekar lkja essu vi a spila rllettu og veja alltaf rautt. A lokum kemur svart og a gerist. En stra mli er, a vertrygging vi gengi er lgleg (eins og g hef veri reytandi a benda sustu 12 mnui ea svo).

Bartta Hagsmunasamtaka heimilanna hefur snist um forsendubrest lna. ann mlflutning hefur ekki veri hlusta ngilega vel. Vi hefum gjarnan vilja lta reyna 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og nnur lg sem tengjast rttmti lnasamnings og vesins. eirri barttu er ekki loki, Hstirttur stafesti dm hrasdms. Forsendubresturinn nr nefnilega til hefbundinna vertryggra lna og vaxta vertryggra lna.


GPS stasetningartki ll tki sem notu eru jklum

akka ber fyrir giftusamlega bjrgun. arna hefi geta fari illa og nna kominn tmi til a skipuleggjendur jklafera endurskoi ryggisml sn enn frekar. Almennt held g a fir feraskipuleggjendur su eins mevitair um ryggisml. en n arf a stga skrefinu lengra. fyrsta lagi var bi a sp aftakaveri og a er mikil htta a fara me hp af meira a segja reyndu flki fer vi slkar astur hva reynsluminna flki. ru lagi arf a vera auveldara a rekja ferir slea og stasetja . a hltur a vera elileg krafa a anna hvort allir slear hafi GPS stasetnignartki ea a hver einstaklingur svona fer beri slkt tki. Ef GPS tki hefi veri sleanum, hefi veri hgt a aka a honum nokkrum mntum.

g tala hr bi sem srfringur httustjrnun og leisgumaur.


mbl.is „Vi sum arna st“
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Eftirlitsailar brugust og ess vegna komust fjrmlafyrirtki upp me a bja lglega afur

a er merkilegt a lesa rk stjrnulgfringsins, Sigurmars K. Albertssonar. Hann veit a jafnvel og eir sem vit hafa, a mjg margir gallar voru dmi hrasdms mli SP-fjrmgnunar. Hann veit lka a a eru ekki rk, a eftirlitsailar hafi ekki sinnt starfi snu. San veit hann, a kvi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 eru frvkjanleg.

a er rtt a a er heppilegt a tveir dmar r sama hsi su jafn lkir og falli gjrlkan mta. En stan er einfld. Fyrri dmsniurstaan var arfavitlaus og ef Hstirttur vsar henni ekki aftur til hras, er Hstirttur einfaldlega ekki a sinna skyldu sinni. Brotalamirnar mlsmefer voru hreinlega of margar.


mbl.is Hstarttar a breyta dmum
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Fyrri sa | Nsta sa

Höfundur

Marinó G. Njálsson
Marinó G. Njálsson
Upplýsingaöryggi og persónuvernd eru mínar ær og kýr, þó ég blaðri um allt og ekkert hér á blogginu. Er í Hagsmunasamtökum heimilanna og berst fyrir réttlæti fyrir heimili í landinu.  Loks er ég faggiltur leiðsögumaður.  Netfangið mitt er mgn@islandia.is og netfang fyrirtækisins oryggi@internet.is.

Heimsknir

Flettingar

  • dag (28.3.): 6
  • Sl. slarhring: 6
  • Sl. viku: 51
  • Fr upphafi: 1673471

Anna

  • Innlit dag: 5
  • Innlit sl. viku: 42
  • Gestir dag: 5
  • IP-tlur dag: 5

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

Mars 2023
S M M F F L
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31  

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband