Leita ķ fréttum mbl.is

Bloggfęrslur mįnašarins, aprķl 2008

Er žetta trśveršugt bókhaldsfiff?

Žaš er įhugavert aš sjį hvernig hęgt er aš breyta okkur Ķslendingum śr stórskuldugum įhęttufķklum ķ skynsama fjįrfesta meš einu pennastriki.  Ég er alls ekki aš vefengja śtreikninga hagfręšings Sešlabankans, en spyr af hverju var ekki bśiš aš gera žetta fyrir löngu og er žaš trśveršugt ķ žeirri umręšu sem į sér staš aš koma meš žessar tölur nśna?  Er ekki hętta į aš erlendir ašilar lķti į upplżsingarnar sem tilraun til aš fegra įstandiš į ósanngjarnan mįta og jafnvel meš brellum.  Eina stundina eru skuldirnar 109% af vergri žjóšarframleišslu en hina 27%.  Žaš getur meira en vel veriš aš śtreikningarnir réttir, en mašur birtir ekki svona pęlingu ķ mišri fjįrmįlakreppu nema bśiš sé aš bśa markašinn undir aš breyting standi fyrir dyrum og žį er žaš gert įn žess aš birta hver įhrifin af breyttri męlingu eru.  Auk žess get ég ekki séš aš žetta sé gott PR trix hjį Sešlabankanum, žar sem aš nś hljóta menn aš vefengja fleiri śtreikninga frį bankanum ķ gegnum tķšina.  Vil ég žar fyrst nefna śtreikning į višskiptahallanum, en greiningardeildir bankanna hafa oft bent į tiltekiš misręmi ķ žeim śtreikningum.  Nęst mį taka veršbólgutölur sem eru ekki samanburšarhęfar viš veršbólgutölur ķ nįgrannalöndum okkar.

Žaš er eiginlega hręšilegt til žess aš hugsa, aš allar stżrivaxtahękkanir Sešlabankans undanfarin įr, hafa veriš til žess aš rįšast gegn veršbólgunni.  Stór hluti veršbólgunnar hefur veriš vegna hękkunar į verši fasteigna og vegna hękkunar į vöxtum lįna til fastaeignakaupa.  Ef markašsverš ķbśšarhśsnęšis hefši ekki veriš inni ķ vķsitölumęlingunni, žį hefši veršbólgan męlst vel innan viš veršbólgumarkmiš Sešlabankans.  Raunar kvešur svo rammt viš aš dęmi eru um veršhjöšnun į milli mįnaša ķ staš 4 - 5% veršbólgu.  Afleišingin hefur veriš hęrri stżrivextir sem sķšan hefur leitt af sér hęrri veršbólgu.  Žvķ mišur er ekki hęgt aš breyta žessu meš einu pennastriki og vinda ofan af öllu sem į undan er gengiš.  En ég vona samt aš mönnum detti ekki ķ hug aš taka hśsnęšisžįttinn śt nś, žvķ žį fįum viš ekki aš njóta stöšnunar/lękkunar į hśsnęšisverši ķ veršbólgumęlingum nęstu mįnuši.

En žaš var fleira sem geršist ķ gęr nišri ķ Sešlabanka.  Žaš kom yfirlżsing frį bankanum aš bankinn žyrfti ekki aš taka lįn til aš bjarga ķslensku višskiptabönkunum.  Žeir stęšu vel og vęru sjįlfbjarga.  Kvešur žarna ķ annan tón en undanfarin įr, žar sem Sešlabankinn hefur veriš óspar į gagnrżni į śtženslu bankanna og įhęttusamar fjįrfestingar žeirra.  Aftur hlżtur mašur aš spyrja um trśveršugleika bankans.  Er žaš trśveršugt aš haršasti gagnrżnandi śtlįna-, fjįrfestinga- og śtženslustefnu bankanna komi nś og segi žį vera ķ góšum mįlum?  Mér žętti žaš ekki trśveršugur kennari sem gagnrżndi nemanda sinn fyrir slęleg vinnubrögš viš verkefnavinnu, en gęfi honum sķšan 10 fyrir verkefniš, žó svo aš nemandi hafi hunsaš gagnrżni kennarans.  Ég verš aš višurkenna aš višsnśningur Sešlabankans lķtur ekki vel śt ķ mķnum augum.  En ég er, jś, bara vitlaus öryggisrįšgjafi ķ Kópavogi.


mbl.is Ekki lengur skuldugasta žjóš ķ heimi
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Bregšast žarf af hörku viš söguburši og röngum fréttum ķ heimspressunni

Ég hef sagt žaš įšur aš bregšast žurfi hratt og af hörku viš röngum fréttum og söguburši sem birtast ķ viršulegum erlendum fjölmišlum.  Kaupžing hefur įkvešiš aš taka žessa stefnu og finnst mér tķmi til kominn.  Hingaš til hefur žaš allt of oft veriš afstaša manna aš ekki taki žvķ aš elta ólar viš slśšri og röng ummęli.  Žaš getur veriš aš žannig snśi mįli gagnvart ummęlum innlendra ašila ķ innlendum fjölmišlum, en um leiš og slķkt berst ķ heimspressuna, žį mį ekki lįta ósannindin standa įn andmęla.

Ķ sķšustu viku (2. aprķl) birtist t.d. röng stašhęfing ķ frétt į vef BBC.  Fyrirsögn fréttarinnar var "Icelandic economy 'under attack'."  Žar var stašhęft:

The highly-indebted banks have been found it hard to borrow on jittery credit markets over fears that they could default on debt.

Sķšar sama dag var bśiš aš breyta fréttinni (sbr. fęrslu mķna žann dag  "BBC breytir frétt sinni um "įrįsina" į ķslenska hagkerfiš"), žannig ķ stašinn fyrir tilvitunina aš ofan var kominn eftirfarandi texti:

The three banks have funded expansion overseas by selling debt but the rise in the cost of credit worldwide has raised concern that their strategy could falter.

But Fitch said that Iceland's banks had sufficient liquidity and were able to operate without recourse to global capital markets for "some months to come".

 Žaš er talsveršur munur į žessu tvennu, žar sem ķ fyrra tilfellinu er stašhęft aš bankarnir eigi ķ erfišleikum meš aš fjįrmagna sig, en ķ hinu aš žeir žurfi ekki fjįrmögnunar viš nęstu mįnuši.

Žaš vill svo til aš ég sendi BBC sjįlfur athugasemd viš upphaflegu fréttina og benti žeim į stašreyndavillu (factual error).   Ég fékk sķšan svar frį žeim žar sem segir:

Thank you for your interest in the BBC News website. We have taken note of your comments and amended the story accordingly.

Žaš mį segja žeim til hróss og sżnir fagleg vinnubrögš, aš žeir höfšu samband viš Fitch Rating til aš sannreyna athugasemdir mķnar įšur en žeir breyttu innihaldinu.

Mér finnst žaš hįlf hallęrislegt aš einhver fréttafķkill śti ķ bę sé aš gera athugasemd viš fréttir erlendra fréttastofa og fį žęr til aš leišrétta stašreyndavillur.  Ķ žvķ įstandi sem nśna er į fjįrmįlamörkušum, žį į/eiga aušvitaš upplżsingafulltrśi/-ar banka(nna) aš standa ķ žessu.  Bankarnir, višskiptarįš, fjįrmįlarįšuneyti og višskiptarįšuneyti eiga aš vera į fullu aš skanna fréttaveitur og gęta žess aš rangfęrslur séu leišréttar.  Žaš er grafalvarlegur hlutur fyrir višskiptavini bankanna aš skrśfaš hafa veriš aš mestu fyrir lįnveitingar og žau lįn sem fįst séu meš himinn hįu vaxtaįlagi.  Žaš grefur undan trś manna į ķslenska hagkerfinu og eyšileggur fyrir ķslenskum fyrirtękjum aš rangar stašhęfingar séu lįtnar standa. 

Višbrögš viš röngum fréttaflutningi verša aš koma um leiš og ósannindin/żkjurnar hafa veriš uppgötvuš.  Žaš žżšir ekki aš bķša og sjį hvaš setur, senda opinbert bréf eša halda įróšursfund.  Stöšva veršur fréttina įšur en hśn birtist į prenti (hafi hśn komiš fyrst į Internetinu), žar sem žaš er žekkt aš leišréttingar fį alltaf verri staš en upphaflega fréttin.  Auk žess veršur prentuš frétt ekki tekin aftur.  Hśn er komin ķ dreifingu og fer sķšan inn į bókasöfn.  Hśn er skrįš ķ leitarvélar og veršur žvķ eilķf.  Röng stašhęfing mį ekki fara į prent ef hęgt er aš varna žvķ.


mbl.is Segir vogunarsjóši bera śt sögur um Ķsland
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Weasley klukkan fyrir Mugga

Eitt af mörgum undrum ķ Harry Potter bókunum var klukka sem var upp į vegg hjį Weasley fjölskyldunni.  Klukkan var žeirrar nįttśru aš hśn sżndi hvar hver og einn fjölskyldumešlimur var staddur į hverjum tķma. 

Ķ rśm 2 įr hefur veriš talaš um aš Microsoft vęri aš žróa nokkurs konar Weasley klukku og nś mun hśn vera oršin aš veruleika.  Fregnir herma aš fyrirtękiš sé aš hefja prófanir į forriti og vefžjónustu sem leyfir fjölskyldumešlimum aš skrį stöšu sķna į hverjum tķma.  Forritiš birtir svo stašsetningu žeirra į skjį heima hjį viškomandi.  Meš žvķ aš keyra lķtil forrit upp į t.d. farsķma, žį sendir farsķminn stöšu sķna til vefžjónustu sem sķšan įframsendir hana til heimilistölvunnar.  Stašsetning er reiknuš śt frį hnitum nęsta farsķmasendis.  Viš komu į vinnustaš eša skóla eru slegin inn skilaboš ķ sķmann sem segir aš viškomandi sé kominn į sinn staš og hęttir žį forritiš aš senda stašsetningarskilaboš.

Nś er bara spurningin hvort fólk vilji fį sér svona Weasley-klukku eša hvort fólk vilji bķša eftir žvķ aš töfraklukkan fįist. 


Žaš veršur spennandi aš sjį hvernig menn leggja göng

Įstęšan fyrir žessari fyrirsögn er mešfylgjandi frétt į visir.is.  Ég er nś alveg sannfęršur um aš menn ętla annaš hvort aš bora göngin eša sprengja žau, en ef bśiš er aš finna upp nżja tękni žannig aš hęgt sé aš leggja žau, žį er ég viss um aš viškomandi ašilar verša moldrķkir.  Ętli menn hafi einhvern rörbśt sem er lagšur ofan į fjalliš žar sem göngin eiga aš koma og svo sekkur hann bara inn ķ bergiš?

 

Vķsir, 08. apr. 2008 16:31

Samiš um lagningu Óshlķšarganga

mynd
Frį undirritun samninga ķ dag. MYND/Hafžór Gunnarsson

Skrifaš var undir samning um lagningu Óshlķšarganga milli Hnķfsdals og Bolungarvķkur ķ dag.

Samningurinn var geršur į milli Vegageršarinnar annars vegar og Ķslenskra ašalverktaka og Marti Contractors frį Sviss hins vegar en samiš var viš fyrirtękiš aš undangengnu śtboši.

Framkvęmdir viš göngin hefjast innan tķšar. Žau verša fimm kķlómetra löng en auk žess verša byggšar tvęr nżjar brżr og vegakaflar beggja vegna ganganna. Žegar til kemur veršur einn hęttulegasti vegarkafli į landinu śr sögunni. Žar fellur grjót išulega į veginn, snjóflóš falla į hann aš vetrarlagi og ķ stórvišrum gengur sjór stundum upp į veginn.

 


Er matvęlaskortur nęsta krķsan?

Nś viršist "fjįrmįlakrķsan" aš vera aš ganga yfir.  Krónan er bśin aš rétta sig talsvert af og menn śti ķ hinum stóra heimi eru farnir aš trśa žvķ aš ķslensku bankarnir séu bara nokkuš traustir.  Žar sem heimur viršist žrķfast į kreppu, žį er naušsynlegt aš įtta sig į žvķ hvaša kreppa kemur nęst.  Bśiš er aš tala um heimsfaraldur inflśensu (fuglaveiki) ķ nęrri 5 įr og žaš bólar ekkert į henni.  Olķuverš viršist vera fariš aš sķga aftur, žannig aš hugsanlega er sś kreppa ķ hjöšnun.  Byrjaš er aš tala um kolakreppu, en ķ sama mund tala menn um aš žaš séu 50 - 100 įra birgšir eftir.  Hlżnun jaršar gęti oršiš meiri hįttar vandamįl innan 50 įra, en žaš er of langt žangaš til svo hęgt sé aš tala um kreppu.  Hvaša kreppu sjį menn žį eiginlega fyrir?

Svariš er matarskortur.  Śti um allan heim er fariš aš bera į skorti į hinum og žessu matvęlum og hrįvöru.  Į Indlandi stefnir ķ skort į hrķsgrjónum žannig aš śtflutningsbann er ķ pķpunum.  Sama er uppi į teningunum ķ Egyptalandi, Vķetnam og Kķna.  Įstęšan er m.a. samkeppni frį žeim sem nota hrķsgrjón til aš framleiša eldsneyti.  Rķkisstjórnir ķ žróunarlöndum sjį fram į aš setja hömlur į śtflutning į landbśnašarvörum og hindra svartamarkašsbrask.  Žessi krķsa viršist vera raunveruleg og hśn į eftir aš versna.

Ķslenskir neytendur hafa séš verš į margs konar innfluttri naušsynjavöru hękka og setja flestir žaš ķ samhengi viš lękkun į gengi krónunnar.  En fólk žarf aš įtta sig į, aš verš į innfluttum matvęlum į eftir aš hękka verulega į nęstu mįnušum hreinlega vegna žess aš matvęlaframleišsla ķ heiminum annar ekki eftirspurn.  Žvķ er ešlilegt aš spyrja:  Getum viš séš okkur farborša?  Er hęgt aš auka matvęlaframleišslu nęgilega hér į landi til aš bęta fyrir fall ķ framboši į öšrum matvęlum?  Munum aš žaš sem gert er ķ dag getur haft alvarlegar afleišingar sķšar.  Skżrt dęmi um žetta er fataišnašurinn hér į landi.  Fyrir 25 įrum var hér į landi öflugur fataišnašur.  Žį var landiš skyndilega opnaš fyrir innflutningi į "ódżrari" fatnaši og hver framleišandinn į fętur öšrum fór į hausinn eša hętti rekstri.  Nś er svo komiš aš innlendir framleišendur anna ekki nema brotabroti af eftirspurn og žaš sem verra er žekkingin er aš hverfa lķka.  Gęti innlend matvęlaframleišsla lent ķ sömu sporum?  Ég er ekki aš verja ķslenskan landbśnaš eša hvetja til žess aš hętt verši viš aš leyfa innflutning į erlendum landbśnašarvörum.  Ég er bara aš segja aš ķ upphafi skuli endinn skoša.  Pössum okkur į žvķ aš ganga ekki žaš nęrri innlendri matvęlaframleišslu, aš hśn verši ekki til stašar, žegar viš žurfum naušsynlega į henni aš halda.  Enginn veit hvaš įtt hefur fyrr en misst hefur.

OK, gerum rįš fyrir aš viš ętlum aš halda uppi matvęlaframleišslu.  Hvaš fleira gęti komiš ķ veg fyrir aš landsmenn fįi matvęlin?  Hvaš žarf til aš koma framleišslunni til neytenda?  Žaš žarf tęki og umbśšir, alls konar bętiefni og efni til aš halda framleišslunni heilsusamlegri svo fįtt eitt sé nefnt.  Hvaš af žessu getum viš skaffaš hér innanlands?  Hvaš af žessu er hęgt aš framleiša śr innlendum hrįefnum?  Og žaš sem ekki er hęgt aš framleiša śr innlendu hrįefni eša hreinlega ekki hęgt aš framleiša hér į landi, munum viš hafa ašgang aš hrįvöruninni eša fullunninni vöru?  Getum viš flutt žetta til landsins?  Mér sżnist umbśšir vera einn mikilvęgasta hlekkinn ķ žessu ferli, žar sem t.d. öll mjólkurframleišsla fer ķ innfluttar umbśšir.  Įn žeirra fer varan ekki į markaš.

En burt frį žessu tali og aš matvęlaskorti į heimsvķsu.  Getur veriš aš spįkaupmennirnir hafi fundiš sér nżtt višfangsefni og hafi snśiš sér aš landbśnašarvörum?  Mašur heyrir žessu ę oftar fleygt į öldum ljósvakans og į Internetinu.  Žaš kęmi mér ekkert į óvart, žar sem žeir eru sķfellt aš leita sér aš nżjum leišum til aš gręša. 


Aršsemi menntunar: Borgar menntun sig?

Žessari spurningu er velt upp reglulega, en sjaldnast er eitthvert einhlķtt svar viš henni.  Ķ dag kom śt skżrsla frį BHM, žar sem birtar eru nišurstöšur umfangsmikillar launakönnunar og laun skošuš meš hlišsjón af menntun.  Žetta er svo sem ekki ķ fyrsta skipti sem svona könnun er gerš og man ég eftir einni frį 10. įratug sķšustu aldar.  Bįšar eiga žessar kannanir žaš sameiginlegt aš nišurstöšur žeirra benda til žess aš verknįm/starfsnįm į framhaldsskólastigi sé ķ mörgum tilfellum aršsamara fyrir einstaklinginn en hįskólanįm.  Žaš gengur raunar svo langt aš konur/stślkur sem flosna upp śr nįmi ķ framhaldsskóla hafa betri laun en kynsystur žeirra sem lokiš hafa grunnnįmi į hįskólastigi.  (Žetta er nokkuš sem grunnskólakennarar hafa vitaš ķ mörg įr og žarf žvķ ekki aš koma į óvart.)

En žaš er ekki bara aš tekjurnar séu lęgri hjį langskólamenntušu (kven-)fólki heldur spilar margt annaš inn ķ sem ķ reynd ętti aš fęla stóra hópa fólks frį žvķ aš halda įfram nįmi og rķkiš frį žvķ aš bjóša upp į slķkt nįm.  Skošum žessi atriši:

  1. Lengra nįm - hęrri nįmskostnašur.  Žó svo aš hver önn ķ išnnįm, svo dęmi sé tekiš, kosti kannski 20 - 50% meira en bóknįmsönn til stśdentsprófs, žį er kostnašinum ekki lokiš viš śtskrift.  Stśdentsprófiš er fyrst og fremst ašgöngumiši aš hįskóla og hvert misseri ķ hįskólanįmi kostar talsvert meira en önn ķ framhaldsskóla.
  2. Tekjuöflun tefst og varir skemmri tķma.  Eftir žvķ sem einstaklingur er styttri tķma ķ nįmi mį bśast viš aš hann byrji fyrr aš afla tekna.  Einstaklingur meš sérfręšinįm į hįskólastigi lżkur sķnu sérfręšinįmi kannski į 6-10 įrum.  Mešan į nįmi stendur er viškomandi sjaldnast meš einhverjar tekjur aš viti og mjög lķklega engar.  Tekjuöflunartķmabil langskólagengins einstaklings hefst žvķ allt aš 10 sķšar en t.d. hśsasmišs.  Starfsęvi hvors um sig lżkur viš 67 įra aldur, žannig aš tekjuöflunartķmabiliš er mislangt.  Sķšan eru talsveršar lķkur į žvķ aš sį langskólagengni žurfi aš hętta fyrr einfaldlega vegna žess aš žekking hans śreldis fyrr.
  3. Meiri skuldir.  Stór hluti žeirra sem fara ķ hįskóla taka nįmslįn.  Žetta fólk byrjar žvķ meš hęrri skuldir į bakinu, žegar žaš fer śt į vinnumarkašinn.  Žaš žarf žvķ hęrri laun til aš geta borgaš af hęrri lįnum, sem m.a. veršur til žess aš žaš missir af vaxtabótum og barnabótum eša žessar bętur skeršast verulega.  Ofan į žetta koma svo hśsnęšislįn.
  4. Minni ęvitekjur - minni rįšstöfunartekjur.  Žar sem tekjuöflunartķmabiliš er styttra nį mjög margir langskólagengnir ekki aš "vinna upp" forskot hinna. Aš auki skeršast rįšstöfunartekjur vegna afborgana nįmslįna.
  5. Skert lķfsgęši - meiri lįntökur.  Ekki bara aš ęvitekjur séu minni, heldur žurfa žeir aš "vinna upp" żmis lķfsgęši sem hinir hafa aflaš sér į mörgum įrum, en žaš veršur ekki gert nema meš auknum lįntökum.
  6. Lęgri tekjur rķkissjóšs - töf į tekjum.  Lengra nįm leišir til žess aš langskólagengnir byrja sķšar aš greiša skatta.  Lęgri ęvitekjur leiša til žess aš heildarskattgreišslur verša lęgri.  Lęgri rįšstöfunartekjur verša til žess aš viškomandi greišir lęgri neysluskatta.  Į móti kemur aš viškomandi hefur minni rétt til barnabóta og vaxtabóta.

Žegar öllu žessu er bętt viš nišurstöšur launakönnunar BHM, žį er mesta furša aš nokkrum manni skuli detta ķ hug aš eyša bestu įrum ęvi sinnar ķ skóla.  Skilningsleysi rķkisvaldsins og sveitarfélaga ķ kjaramįlum opinberra starfsmanna getur ekki leitt til neins annars en aš skortur veršur į starfsmönnum ķ uppeldis- og umönnunarstörfum.  Mašur heyrir ekki annaš frį grunnskólakennurum en aš fjöldaflótti sé aš renna į stéttina.  Mešan nemendur žeirra ķ hlutastörfum fį hęrra kaup į kassa ķ matvöruverslun eša viš afgreišslu ķ tķskuvöruverslun, žį er bara ešlilegt aš fólk leiti annaš.  Hugsanlega munu žrengingarnar sem nś ganga yfir hjįlpa viš mannarįšningar ķ grunnskólum, en žaš veršur ekki žannig til lengdar.  Launakerfi sem refsar fólki fyrir aš mennta sig er ranglįtt og ef einhverjum dettur ķ hug aš tveggja įra lenging į kennaranįmi breyti žvķ, žį lifir sį hinn sami ķ blekkingum.

Launakönnun BHM sżnir aš įstandiš hefur versnaš, ef eitthvaš er į sķšustu 10 įrum.  Til er skżrsla frį 1997, sem tekin var saman af Birgi Birni Sigurjónssyni og Vigdķsi Jónsdóttur, um ęvitekjur og aršsemi menntunar.  Sś skżrsla sżndi heldur skįrri aršsemi menntunar en sjį mį ķ launakönnun BHM nś.  Er žaš alvarlegur hlutur aš ekkert hafi unnist ķ launamįlum hįskólafólks į mesta uppgangstķma žjóšarinnar.  Žrįtt fyrir mjög mikla uppstokkun į launakerfi kennara og verkföll į verkföll ofan, žį er aršsemi menntunar neikvęšari en nokkru sinni fyrr. 

Viš, sem stóšum ķ kjaradeilu framhaldsskólakennara sumariš 1997, höfšum m.a. ašgang aš žessari skżrslu Birgis Björns og Vigdķsar.  Meš mikilli haršfylgni tókst okkur aš fį ķ gegn miklar kjarabętur til handa ašstošarstjórnendum ķ framhaldsskólum og į nęstu įrum fylgdu kjarabętur fyrir framhaldsskólakennara og sķšar grunnskólakennara.  Žaš var stoltur hópur samningamanna sem gekk frį žeim samningum, en žaš er leitt aš žetta fór fyrir lķtiš.  Viš afrekušum žaš aš svipta žakinu af hinni heilögu launatöflu rķkisins, sem mišašist viš aš žeir sem bįru įbyrgš į menntun ungmenna ķ landinu mįttu ekki hafa hęrra kaup en deildarstjóri ķ rįšuneyti!  Ég man sérstaklega eftir žvķ, žegar višsemjandi minn (en ég var einn fulltrśa ašstošarstjórnenda) hinum megin viš boršiš sagši meš hneykslan ķ röddu.  ,,Žį veršur žś meš hęrra kaup en ég."  En žaš tókst og ķ lok samningstķmans (voriš 2000) uršu žau merku tķmamót aš grunnlaun ašstošarskólameistara Išnskólans ķ Reykjavķk rufu 200.000 kr. mśrinn.  Jį, žaš er ekki lengra sķšan.

Ég vissi žaš žį og fę žaš stašfest nś, aš aršsemi bóknįms er allt of oft neikvęš (bęši fyrir rķkiš og launžegann).  Žaš er žvķ furšulegt hve lķtil įhersla er lögš į verknįm og starfsnįm į framhaldsskólastigi.  Menn bera fyrir sig kostnaši, en žegar kostnašurinn viš hįskólanįmiš leggst viš, žį er verknįmiš ódżrara og aršsamara.  Ekki bara žaš.  Ķ mörgum tilfellum er kostnašur framhaldsskóla viš hvern śtskrifašan verknįmsnema lęgri en viš śtskrifašan bóknįmsnema.  Žaš er žvķ ansi margt sem ętti aš hvetja til žess aš styrkja verknįm ķ stašinn fyrir aš vera sķfellt aš grafa undan žvķ.  Žaš mį heldur ekki lķta framhjį žvķ, aš rafeindavirki sem sķšan lżkur stśdentsprófi er aš öllum lķkindum mun betur bśinn fyrir nįm ķ rafmagnsverkfręši eša rafmagnstęknifręši, en bóknįmsstśdent af ešlisfręšibraut.


Eru matsfyrirtękin traustsins verš?

Viš lestur umfjöllunar um efnahagsmįl ķ erlendum og innlendum fjölmišlum žį ber sķfellt meira į gagnrżni į matsfyrirtękin S&P, Moody's og Fitch.  Eru menn ķ auknu męli farnir aš velta fyrir sér žįtt žeirra ķ žeim mikla vanda sem fjįrmįlakerfi Evrópu og Bandarķkjanna eru ķ.  Žannig eru nefnilega mįl meš vexti aš žessi fyrirtęki (öll eša sum) hömpušu skuldabréfavafningum sem innifólu ķ sér undirmįlslįnin svo köllušu. 

Ég spurši af žvķ ķ fęrslu hér ķ gęr hvort aš žessi fyrirtęki nytu trausts.  Karl Wernersson višrar sömu skošun ķ vištali viš Markašinn ķ gęr, en hann bendir eins og margir ašrir į žaš aš S&P gaf žessum skuldabréfavafningum einkunnina AAA, sem er hęsta einkunn sem hęgt er aš fį.  Bandarķsk rķkisskuldabréf hafa sömu einkunn og žvķ hefši mįtt halda aš fjarfesting ķ žessum skuldabréfavafningum vęri sambęrileg viš aš kaupa bréf śr einhverjum flokkum US Bonds.  Nś er komiš ķ ljós aš žetta var tóm tjara og lķšur fjįrmįlakerfi Evrópu og Bandarķkjanna fyrir žessa glórulausu einkunnargjöf.  Žaš sem er svo alvarlegt viš žess einkunnargjöf, er aš S&P hefši įtt aš vita aš žessir pappķrar voru ekki AAA-bréf.  Žeir voru ķ besta falli B-pappķrar, ef ekki hreinlega veršlausir. 

Ég byggi skošun mķna į umfjöllun fréttaskżringaržįttarins 60 minutes sem sżndur var fyrir nokkrum vikum og žvķ sem lesa mį, t.d., į vef BBC og FT.  Žessi undirmįlslįn hafa veriš į markašnum ķ nokkur įr.  Žau byggja į žvķ aš hśsnęšislįnafyrirtęki gefa śt skuldabréf sem žau selja į markaši į móti žeim skuldabréfum sem hśsnęšiseigendur fį.  Žannig enda bréf hśsnęšiseigendanna ekki į skuldabréfamarkaši og žvķ eiga hśsnęšislįnafyrirtękin vešréttin ķ eigum fólks, en ekki žeir sem ķ raun fjįrmagna lįnin.  Oft er sagt aš undirmįlslįnin hafi byrjaš ķ Cleveland, žar sem fólk tók lįn vegna efnahagskreppu.  Vandamįliš viš žessi lįn er aš žau hafa innifalda gildru, ef svo mį segja.  Žessi gildra fellst ķ žvķ aš fyrstu tvo įrin eru lįnin meš lįgum vöxtum, en eftir žaš hękka vextirnir verulega, tvöfaldast eša jafnvel žrefaldast.  Žaš sem meira er aš žetta gerist sjįlfkrafa.  Fólk sem įšur gerši rįš fyrir aš greiša USD 1.000 į mįnuši žarf allt ķ einu aš greiša USD 2.000 og žeir sem greiddu USD 2.000 greiša nś allt ķ einu USD 4.000.  Žaš gefur augaleiš ķ hagkerfi, žar sem žennsla er lķtil og atvinnutekjur stöšugar, aš almenningur ręšur ekki viš slķkar hękkanir.  Lįnin féllu žvķ ķ gjalddaga og fjöldagjaldžrot eša -uppboš fylgdu ķ kjölfariš.  Žessi hrina uppboša og gjaldžrota byrjaši ķ Cleveland fyrir nokkrum įrum, en į mešan hśsnęšisverš hélst hįtt og įstandiš einangrašist viš einn staš, žį hafši žetta ekki įhrif.  En į sķšustu įrum var fariš aš bjóša žessi lįn śt um öll Bandarķki og žaš sem hafši veriš stašbundiš vandamįl var allt ķ einu fariš aš verša innanrķkisvandamįl.  Žetta įttu matsfyrirtękin aš sjį fyrir (mišaš viš reynsluna frį Cleveland) og žau hefšu žvķ ekki įtt aš halda undirmįlslįnunum ķ AAA. Žetta sést m.a. į žessum tveimur gröfum fyrir nešan.

_44217521_growth_subprime_203gr    _44235449_foreclosures_graph203Grafiš til vinstri sżnir vöxt undirmįlslįna į tķmabilinu frį 1994 til 2006, en grafiš til hęgri fjölda uppboša vegna greišslužrots į įrunum 2000 - 2006 og įętlanir vegna 2007 og 2008.  Hvernig lįn sem "tryggš" voru meš jafn ótryggum fasteignabréfum gįtu fengiš einkunnina AAA er meš öllu óskiljanlegt.  Matsfyrirtękin sérhęfa sig ķ svona mati, en lįta allar višvaranir framhjį sér fara.  Allt fram į mitt sķšasta įr eru žau ennžį aš "gulltryggja" undirmįlslįnin meš einkunnum sķnum.  Hvernig getur slķkt gerst? 

En žaš er fleira sem matsfyrirtękin hefšu įtt aš vita og vara viš.  Fyrstu stóru afskriftir alžjóšlegs banka vegna undirmįlslįna uršu vegna fjįrhagsįrsins 2006.  HSBC afskrifaši žį USD 10,5 milljarša vegna undirmįlslįna.  Žetta er grķšarlega hį tala og vekur žaš furšu aš nokkur ašili hafi fjįrfest ķ slķkum bréfum į sķšasta įri.  Hvaš žį fjįrfestingabanki į borš viš Askar Capital, sem kom nżr inn į markaš.  Hver er lķklegasta įstęšan?  Jś, eins og Karl Wernersson sagši ķ samtali viš Markašinn ķ gęr:  "Žetta voru hins vegar afuršir sem virtustu matsfyrirtęki heims voru bśin aš fara ķ gegnum og segja aš vęru jafnöruggar eignir og til dęmis bandarķsk rķkisskuldabréf."

Žrįtt fyrir fjölmargar višvörunarbjöllur, žį komu ekki ašvaranir frį matsfyrirtękjunum (a.m.k. fann ég žęr ekki meš leit į vefnum og 60 minutes fann žęr ekki heldur).  Hver svo sem įstęšan var héldu žau sķnu mati.  60 minutes spurši įleitra spurninga um įbyrgš matsfyrirtękjanna og ég velti fyrir mér hvort žau séu ekki hreinlega skašabótaskyld.  Mér žętti a.m.k. athyglisvert aš sjį hvaš geršist, ef Askar Capital reyndi aš sękja tjón sitt į hendur S&P, žar sem žaš žarf engan snilling til aš sjį aš undirmįlslįnin voru lélegir og įhęttusamir pappķrar, en ekki einföld og örugg leiš til aš geyma peninga ķ stutta stund.  Traustiš sem matsfyrirtękin sżndu žessum lįnum hlżtur aš fį hvern sem er til aš efast stórlega um hęfi žessara fyrirtękja til aš gefa śt einkunnir um fjįrhagslegan styrk/veikleika fyrirtękja og skuldabréfa. 


BBC breytir frétt sinni um "įrįsina" į ķslenska hagkerfiš

Žaš er fróšlegt aš sjį, aš BBC hefur breytt frétt sinni um "Icelandic economy 'under attack'".  Fyrr ķ dag var ķ žeim hluta fréttarinnar žar sem fjallaš er um įhyggjur, sagt aš ķslensku bankarnir hefšu engan ašgang aš lįnsfé, en nś er bśiš aš breyta textanum og segir ķ stašinn:

The three banks have funded expansion overseas by selling debt but the rise in the cost of credit worldwide has raised concern that their strategy could falter.

But Fitch said that Iceland's banks had sufficient liquidity and were able to operate without recourse to global capital markets for "some months to come".

Žaš er talsvert mikill munur į žessu, en ljóst er aš BBC fellur eins og fleiri ķ žį gildru aš bera ekki umfjöllun sķna um ķslenska hagskerfiš undir ašila sem hafa rétta vitneskju um stöšu mįla.  Spurning er bara hvort hin ranga frétt hafi nįš aš fara vķša. 

Eftir stendur samt ķ fréttinni hin sérkennilega fullyršing matsfyrirtękjanna aš ķslensku bankarnir séu ķ einhverri krķsu og žurfi hjįlp rķkisvaldsins.  Ég veit ekki til žess aš bankarnir hafi óskaš eftir slķkri hjįlp og veit ekki betur en aš bśiš sé aš fjįrmagna starfsemi žeirra langt fram į nęsta įr. Žessi fullyršing er svo aš auki ķ andstöšu viš tilvitnunina hér aš ofan.

 


S&P aš žvinga fram ašgeršir

Mér finnast žęr einkennilegar athugasemdir S&P og Fitch Ratings sem birtust ķ gęr.  Taka į lįnshęfiseinkunn Ķslands til endurskošunar meš möguleika į lękkun vegna žess aš Sešlabanki og rķkisstjórn hafi ekki sagt til um hvaš į aš gera.  Hvenęr var žaš samžykkt aš matsfyrirtęki, sem hafa veriš sem blaktandi strį ķ vindi varšandi mat sitt į rķkissjóši og ķslensku bönkunum undanfariš įr, gętu žvingaš fram efnahagsrįšstafanir į Ķslandi?  Ég kannast ekkert viš aš žessi fyrirtęki hafi slķkt vald.  Ég raunar kannast heldur ekkert viš žaš aš žessi fyrirtęki njóti žess trausts į alžjóšamarkaši, eftir hįšung žeirra gagnvart bandarķskum undirmįlslįnum, aš žau gętu eitthvaš veriš aš setja sig į hįan hest gagnvart ašgeršum (eša ašgeršaleysi) Sešlabanka Ķslands og rķkisstjórnarinnar.  Auk žess veit ég ekki betur en aš Sešlabankinn hafi žegar tilkynnt talsvert umfangsmiklar ašgeršir, en žęr viršast hafa fariš framhjį matsfyrirtękjunum. 

Žess fyrir utan kemur einn talsmašur fyrirtękjanna ķtrekaš fram ķ fjölmišlum og fer meš fleipur um stöšu mįla į Ķslandi.  Heldur žvķ fram aš bankarnir og rķkiš geti bara tekiš lįn meš ofurkjörum, žegar raunveruleikinn sżnir allt annaš.  Hann heldur žvķ fram aš Sešlabankinn hafi enginn śrręši, žegar til er samningur milli sešlabanka į Noršurlöndum um gagnkvęma ašstoš ef žörf er. Ég held aš žeim sé nęr aš hętta aš hlusta į slśšur og vogunarsjóši og skoša raunverulega stöšu bankanna og žjóšarbśsins.  Hętta aš taka žįtt ķ Hrunadansi žeirra sem tala upp skuldatryggingarįlag rķkisins og bankanna og fjalla um žaš hvernig standi į žvķ aš skuldatryggingarįlag ķslensku bankanna sé komiš ķ flokk meš bönkum ķ Zimbabve.  Žaš var furšulegt tilsvar herra Rowlins ķ gęr žegar fréttamašur spurši hann hvort žeir vęru ekki ķ raun aš koma meš sjįlfuppfyllandi spįdóma (spurning var oršuš öšru vķsi).  Hann svaraši neitandi, žeir vęru bara aš endurspegla skuldatryggingarįlagiš.  Hann bara gleymdi aš segja aš įlagši vęri aftur aš endurspegla matiš, sem var aš endurspegla fyrra įlag, sem var aš endurspegla fyrra mat, sem endurspeglaši įlagiš žar į undan o.s.frv.  Allt fór žetta af staš žegar žeir įkvįšu aš setja ķslensku bankana ķ flokk meš flottustu og best reknu bönkum ķ heimi ķ sama bjartsżniskasti og žegar žeir sögšu undirmįlslįnin ķ Bandarķkjunum vera jafn góš og rķkisskuldabréf, žrįtt fyrir aš nęr öll lįnin vęru meš klausu sem kvęšu į um aš vextir myndu hękka śr 3 - 4% ķ 11% į fyrri hluta sķšasta įrs og ólķklegt vęri aš nokkur skuldari hefši efni į slķkum vöxtum.  Fyrir žetta mat sitt mokaši S&P inn hįum upphęšum ķ žóknun.  Žvķ segi ég aftur:  Hafa S&P eša Fitch Ratings traust og leyfi til aš krefjast skjótra efnahagsašgerša į Ķslandi?  Er žaš ekki frekja og įbyrgšarleysi hjį žessum fyrirtękjum aš tala um möguleika į lękkun og žar meš żta undir neikvęšar horfur ķ staš žess aš segja bara aš įstandiš sé til skošunar?  Mér finnst žetta vera eins og śttektarmašur sem kemur ķ fyrirtęki og er bśinn aš įkveša fyrirfram aš hann finni eitthvaš neikvętt.  Slķkur śttektarmašur getur ekki veriš hlutlaus og af sama skapi getur skošun matsfyrirtękjanna ekki veriš hlutlaus, žar sem žau munu hunsa allar jįkvęšar vķsbendingar af žeirri einu įstęšu aš žau eru aš leita aš neikvęšum vķsbendingum.  Žaš hlżtur aš vera hęgt aš gera žęr kröfur til matsfyrirtękjanna, aš žau séu hlutlaus og kveši ekki fyrirfram upp dóm sinn.  Mér finnst vinnubrögš žeirra bera vott um hroka og ófagmennsku.  (Ég tek žaš fram aš mér hefši lķka žótt žaš hroki og ófagmennska, ef žau hefur nefnt aš skoša ętti lįnshęfi meš möguleika į hękkun.)

Vissulega hefšu rķkisvaldiš og Sešlabankinn įtt aš hafa tilbśna ašgeršarįętlun sem hęgt hefši veriš aš grķpa til ef ķ óefni stefndi.  Ég ašstoša fyrirtęki gjarnan viš aš śtbśa slķkar įętlanir.  Ķ slķkum įętlunum eru skošuš žau atriši sem geta ógnaš rekstrarsamfellu fyrirtękja, innleiddar rįšstafanir til aš styrkja innviši žeirra og skjalfestar višbragšsįętlanir sem hęgt er aš grķpa til, ef/žegar įfall rķšur yfir.  Vandamįliš er aš fęst fyrirtęki hafa fariš śt ķ slķka vinnu og fyrirtękiš Ķsland viršist enginn undantekning į žvķ.  (Fjallaši ég nżlega um rekstraröryggi og stjórnun rekstrarsamfellu hér į blogginu mķnu.)  Ef įhugi er fyrir žvķ hjį stjórnarrįšinu aš fręšast nįnar um stjórnun rekstrarsamfellu, žį er ég til ķ aš halda nįmskeiš fyrir starfsmenn žess gegn hęfilegri žóknun Smile.


mbl.is „Gildra fyrir birni veršur aš koma į óvart"
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

« Fyrri sķša

Höfundur

Marinó G. Njálsson
Marinó G. Njálsson
Upplýsingaöryggi og persónuvernd eru mínar ær og kýr, þó ég blaðri um allt og ekkert hér á blogginu. Er í Hagsmunasamtökum heimilanna og berst fyrir réttlæti fyrir heimili í landinu.  Loks er ég faggiltur leiðsögumaður.  Netfangið mitt er mgn@islandia.is og netfang fyrirtækisins oryggi@internet.is.

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (16.6.): 19
  • Sl. sólarhring: 32
  • Sl. viku: 190
  • Frį upphafi: 1678912

Annaš

  • Innlit ķ dag: 19
  • Innlit sl. viku: 186
  • Gestir ķ dag: 19
  • IP-tölur ķ dag: 12

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Jśnķ 2024
S M Ž M F F L
            1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30            

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband