Leita ķ fréttum mbl.is

Hver er staša heimilanna, hver er vandinn og hvaš žarf aš gera?

Eftirfarandi er hluti af efni žvķ sem er ķ sérįliti mķnu frį žvķ um daginn ķ framhaldi af vinnu "sérfręšingahóps" forsętisrįšherra.  Fyrst er byrjaš į inngangi sem ekki er ķ sérįlitinu.

Inngangur

Į undanförnum vikum hafa komiš fram alls konar upplżsingar um greišslu- og skuldavanda almennings.  Ekki er alltaf ljóst hvenęr vandinn er greišsluvandi og hvenęr hann er skuldavandi.  Žaš er heldur ekki ljóst hvor vandinn er alvarlegri.

Skošum nokkrar stašreyndir sem komiš hafa fram ķ opinberri umręšu į sķšustu vikum:

  • Eignir landsmanna voru, skv. Tķund rķkisskattstjóra, metnar į 3.804 milljarša ķ įrslok 2009 og skuldir 1.892 milljaršar, ž.e. hrein eign, mismunur į žessum tveimur tölum, upp į 1.912 milljarša, žar af į efnašasti hópurinn, en til hans teljast 3.632 fjölskyldur (geta veriš einstaklingar eša hjón), um 630 milljarša ķ hreinni eign.
  • Fasteignir einstaklinga og hjóna voru metnar į 2.500 milljarša um sķšustu įramót, žannig aš ašrar eignir nįmu 1.300 milljöršum.  Samkvęmt Tķund voru ašrar eignir en fasteignir, innstęšur og veršbréf um 410 milljaršar, veršbréfaeign var upp į 270 milljarša og innstęšur 635 milljaršar (alls 1.315 milljaršar).  Hrein eign ķ fasteignum, ž.e. fasteignamatsverš mķnus lįn vegna fasteignakaupa, nam 1.300 milljöršum.
  • Heildarhśsnęšisskuldir almennings vegna kaupa į lögheimili eru rśmlega 1.300 milljaršar.  Af žeim eru verštryggšar skuldir rķflega 1.100 milljaršar, gengistryggšar um 120 milljaršar og óverštryggšartęplega 100 milljaršar.  Skuldir meš veši nema um 1.200 milljöršum og er sś tala notuš til višmišunar.  Įętluš greišslubyrši af žessum 1.200 milljöršum eru 132 milljaršar mišaš viš aš įrlega séu greiddar 60.000 kr. af hverri milljón.
  • Samkvęmt tölum fjįrmįlarįšuneytisins og birtar voru į fundi ķ Žjóšmenningarhśsinu ķ október, žį eru fasteignaskuldir almennings sem eru meš neikvęša eiginfjįrstöšu ķ hśsnęši 125 milljaršar umfram fasteignamat.  Heildarfasteignaskuldir žessa hóps nema um 520 milljöršum, žannig aš um 20% skuldanna eru įn veštryggingar.  Greišslubyrši af 125 milljöršum er 7,5 milljaršar į įri og 31,2 milljaršar af 520 milljöršum.
  • Ašrar skuldir heimilanna nema į bilinu 7-800 milljöršum.
  • Fasteignamat ķbśšarhśsnęšis mun lękka um 10% žegar nżtt fasteignamat tekur gildi 1. desember nk.  Žaš žżšir aš um 50 milljaršar fęrast upp fyrir vešrżmismörkin af žvķ sem įšur var innan vešrżmis.
  • Gengisdómar Hęstaréttar munu lękka höfušstólsstöšu gengistryggšra lįna um lķklegast 20 - 30%, žó dęmi séu bęši um meiri lękkun og minni.  Vandamįliš er aš įkvarša hvaša lįn falla undir fordęmi Hęstaréttardómanna.  Žó svo aš öll lįnin geri žaš, žį veršur lękkun gengisbundinna skulda ekki nema 24 - 36 milljaršar vegna įhrifa verštryggingar og/eša vaxta.
  • Skattskyldar tekjur samkvęmt skattframtölum voru įriš 2009 955,6 milljaršar kr.  Žessar tekjur dreifast almennt mjög jafnt į žjóšina fyrir utan aš tekjuhęstu 5%-in hafa um 18,1% teknanna eša 177 milljarša.
  • Sé litiš til fjįrmagnstekna, žį kemur ķ ljós efnašasti hópurinn er meš mun hęrri hluta af fjįrmagnstekjum, en stęrš hans segir til um.  Žannig voru uppgefnar (og įętlašar) fjįrmagnstekjur tęplega 140 milljaršar įriš 2009, en žar af komu um 67 milljaršar ķ hlut efnašasta hópsins eša um 48%.  Hann fékk 37% af vaxtatekjum af innstęšum, 72 af vaxtatekjum af veršbréfum, rśm 60% alls aršs og 81% af söluhagnaši af hlutabréfum.
  • Vanskil heimilanna hjį bankakerfinu eru um 15% samkvęmt upplżsingum sem komu fram į fundi ķ Žjóšmenningarhśsinu.  Žessi tala er eitthvaš į reiki og misjfön eftir bönkum.
  • Samkvęmt skżrslu AGS er innheimtuvirši śtlįna ķ bankakerfinu 3.700 milljaršar, af žvķ eru um 2.400 milljaršar lįn sem ekki er veriš aš greiša af.  Bókfęrt virši er um 1.700 milljaršar, žar af er ekki veriš aš greiša af 765 milljöršum.
  • Neysla er męld af Hagstofunni įrlega.  Nżjustu tölur eru fyrir tķmabiliš 2006 - 2008, en žaš tķmabil lżsir aš einhverju leiti mikilli neyslu, en į móti hefur veršbólga veriš um 10% frį įrslokum 2008.  Fyrst mį nefna aš mešalneysla ķ könnun Hagstofunnar var 2,7 milljónir į hverja neyslueiningu.  Žannig er fyrsti fulloršni į heimili 1,0 eining, ašrir fulloršnir 0,7 einingar hver og börn 0,5 einingar.  Hjón meš tvö börn eru žį 2,7 neyslueiningar.  Sé neyslan skošuš eftir rįšstöfunartekjuhópum, žį kemur ķ ljós aš mešaltal nęst hęsta tekjuhópsins (3. af 4) er undir mešaltali allra.  Žetta bendir til žess aš žeir sem eru meš mestar rįšstöfunartekjurnar halda uppi neyslu ķ žjóšfélaginu.

Greining į stöšu heimila

Skipta mį heimilum upp ķ nokkra hópa:

Hópur 1:  Fólk ķ greišsluvanda, ž.e. skuldir eša upphęš hśsaleigu er hęrri en greišslugeta žeirra segir til um.  Telur 17.700 fjölskyldur sem eru ķ eigin hśsnęši og örugglega 4-5.000 fjölskyldur sem eru ķ leiguhśsnęši.
Hópur 2:  Fólk meš skuldir umfram eignir, žarf žó ekki aš vera vandamįl.  Mišaš viš nśverandi fasteignamat og stöšu lįna um sķšustu įramót eru rķflega 20.000 fjölskyldur ķ žessum hópi.
Hópur 3:  Fólk į leiš ķ greišsluvanda, ž.e. fólk sem hefur t.d. nżtt sér śttekt į séreignarsparnaši, nįš aš selja seljanlegar eignir og lausamuni eša į annan hįtt getaš losaš pening eša fengiš til žess aš greiša skuldir.  Gęti lķka veriš fólk sem sér fram į atvinnumissi eša tekjulękkun og sķšan žeir sem sjį fram į aš skuldir hękki örar en greišslugetan, o.s.frv.  Lķklegast ķ kringum 20.000 fjölskyldur sem er ķ eigin hśsnęši og 5 - 8.000 sem eru ķ leiguhśsnęši.  (Hagstofan telur hįtt ķ 50.000 fjölskyldur ķ hópum 1 og 3)
Hópur 4:  Fólk sem heldur sjó, en hefur dregiš śr neyslu til žess aš standa ķ skilum.  Ég met žetta vera ķ kringum 20.000 fjölskyldur.
Hópur 5:  Fólk sem er vel sett og hśsnęšisskuldir eru meira upp į punt en af naušsyn.  Hįtt ķ 4.000 fjölskyldur.
Hópur 6:  Fólk sem er meš žaš hįar rįšstöfunartekjur aš žaš fer létt meš aš greiša af hśsnęšislįnum. Um 18.000 fjölskyldur.
Hópur 7:  Fólk meš engar hśsnęšisskuldir og bżr ķ eigin hśsnęši.  Gęti vissulega veriš ķ hópi 1 eša 3, en žaš hefur ekki veriš kannaš. Um 30.000 fjölskyldur.
Hópur 8:  Fólk meš tvęr eignir og hefur greišslugetu til aš standa undir annarri eigninni.  Tališ vera um 1.100 fjölskyldur.

Hafa skal ķ huga aš fólk ķ meš skuldir umfram eignir žarf ekki aš vera ķ vanda, en žaš hefur oršiš fyrir miklum hękkunum į skuldum sķnum, sem ekki er óešlilegt aš tekiš sé tillit til.  Fólk ķ hópi 2 er lķka ķ öšrum hópum, ž.e. žaš getur veriš ķ greišsluvanda (hópur 1), aš baksa viš aš halda sig frį žvķ aš fara ķ hóp 1 (hópur 3), er aš berjast viš aš halda sjó (hópur 4), er meš hśsnęšisskuldir upp į punt (hópur 5) eša ręšur vel viš skuldir sķnar, žar sem žaš hefur góšar tekjur (hópur 6). Ķ umfjöllun hér er horft til žess fólks, sem er ķ erfišleikum vegna stöšu sinnar ķ hópi 2.  Fólk ķ hópi 5 er yfirleitt lķka ķ hópi 6, žó į žvķ séu vissulega undantekningar, sbr. lķfeyrisžega. eru oft sama fólkiš eša a.m.k. er mikil skörun į milli hópanna.  Loks er fólk ķ hópi 8 oftast lķka ķ einum eša fleiri af hópum 1 - 6.

Markmiš ašgerša

Žaš sem žarf aš gera, er (og ķ žessari röš):

  1. Aš fękka eins og kostur er ķ hópum 1 meš żmsum śrręšum. Meš žessu er fękkaš ķ hópi 2 ķ leišinni.
  2. Koma ķ veg fyrir aš fólk leki śr hópi 3 nišur ķ hóp 1.
  3. Hjįlpa žeim sem verša įfram ķ hópum 1 sem hrašast ķ gegn um žaš ferli sem viršist vera óumflżjanlegt, ž.e. naušungarsölu, greišsluašlögun eša gjaldžrot, en best vęri aš gera žaš įn žess viškomandi séu geršir aš sakamönnum eša annars flokks žjóšfélagsžegnum.
  4. Fęra sem flesta śr hópi 3 yfir ķ nżja śtgįfu af hópi 4, žar sem fólk getur tekiš upp ešlilega lķfshętti.
  5. Hjįlpa žeim sem eftir verša ķ hópi 3 meš sömu śrręšum og žeir sem eru hópi 1 njóta.

Śrręši fyrir žį sem eru meš tvę eignir eru žegar fyrir hendi.  Bankarnir bušu upp į 110% leiš, en hjį a.m.k. sumum er fresturinn śtrunninn til aš nżta sér hana.

Leišir

Žęr leišir sem gętu komiš til greina og sumar eru ķ boši:

Leiš 1:  Leiš Hagsmunasamtaka heimilanna, ž.e. flöt leišrétting į verštryggš lįn meš 4% žaki į įrlegar veršbętur frį 1.1.2008, gengisbundnum lįnum breytt ķ verštryggš lįn mišaš viš stöšu 1.1.2008 og žau fį sama žak į įrlegar veršbętur og óverštryggš hśsnęšislįn fį žak į vexti frį sama tķma.  Mętti framkvęma hana meš žaki į upphęš, eign eša rįšstöfunartekjur allt aš teknu tilliti til fjölskyldustęršar. 
Leiš 2:  Ašlögun skulda aš eignarstöšu, sem er śtfęrsla af sértękri skuldaašlögun, oft vķsaš til sem 80-110% leišar, žar sem skuldir eru strax fęršar nišur ķ 110% af eign og ef ekki er greišslugeta fyrir žvķ, žį mį fara meš hana nišur ķ 80% og munurinn į 80 og 110 er sett į 3 įra bišlįn.  Einnig mį śtfęra žetta sem nišurfęrslu ķ eitthvaš annaš hlutfall, svo sem 100%, 70% eša 60%.
Leiš 3:  Greišslumat, ž.e. aš setja fólk einfaldlega ķ greišslumat og laga skuldir aš greišslugetu meš fyrirvara varšandi breytingar į greišslugetu į nęstu 3 - 6 įrum.
Leiš 4:  Hękkun vaxtabóta og hśsaleigubóta til aš gera fólki kleift aš greiša hęrri upphęš, en almennar tekjur rįša viš.
Leiš 5:  Hjįlpa fólki aš skipta um hśsnęši og fara ķ ódżrara.  Hęgt er aš śtfęra žetta į żmsa vegu, en tryggja yrši aš fólk vęri ekki aš tapa eigin fé ķ leišinni.
Leiš 6:  Kaupleiga, lįnardrottnar taka yfir eign og leigi til baka. 
Leiš 7:  Lyklafrumvarpsleiš, ž.e. aš lįnardrottnar taka yfir eign og skuldari er laus allra mįla.

Leišir mįtašar

Mįta veršur leiširnar viš hvern um sig af hópum 1 til 4.  Langar mig aš gera hér tillögu og skal tekiš fram, aš žetta eru mķnar vangaveltur en ekki stjórnar Hagsmunasamtaka heimilanna, žó svo aš viš hefšum rętt mįlin um daginn.

Hópur 1  (greišsluvandi):  Mér finnst rétt aš nota fyrst leiš 1 (flöt leišrétting) og sķšan leiš 3 (greišslumat) į žį sem leiš 1 dugar ekki fyrir.  Leiš 4 (vaxtabętur og hśsaleigubętur) gętu fękkaš ķ hópi 1, en finna žarf žį blöndu af leišum sem kosta minnst en bjarga flestum.  Žannig gęti leiš 5 (skipta ķ minna) hjįlpaš fólki aš komast ķ minna hśsnęši og um leiš slį verulega į skuldir.  Leiš 7 (lyklafrumvarpsleiš) žżddi vissulega aš fólk stęši eignarlaust eftir, en höfum ķ huga aš sumir eru einfaldlega bśnir aš skuldsetja sig svo mikiš aš žeir munu ekki rįš viš greišslubyršina sama hvaš er gert. Hluti af hópi 1 endar ķ greišsluašlögun, naušungarsölu og gjaldžroti, en fękka veršur žeim hópi eins og kostur er eša višurkenna aš žaš sé annar kosturinn, en hinn sé aš fara ķ ķgildi žeirra ašgerša eftir samningaleiš. Hluti af hópi 1 er lķka hreinlega ķ žeim vanda aš veruleg hękkun tekna er žaš eina sem dugar.

Hópur 2 (yfirskuldsettir): Žetta er hįlfgeršur vandręšahópur.  Innan hans getur veriš fólk śr öllum hinum hópunum, ž.e. sumir sem fį śrlausn meš hópum 1, 2 og 4 og ašrir sem žurfa ekki śrlausn, žar sem staša žeirra er ekkert vandamįl.  Hafa skal ķ huga aš yfirskuldsetning getur veriš skammtķma vandamįl, sem leysist hratt žegar fasteignamarkašurinn kemst ķ gang, en fyrir stóran hluta žess hóps sem keypti į įrunum 2005 - 2008, žį veršur ekki undiš ofan af skuldsetningunni nema meš žvķ aš fęra skuldir nišur.  Leišir 1 (flöt leišrétting) og 2 (ašlögun skulda) eru žvķ fyrsta skrefiš og lķklega skiptir ekki mįli hvor er farin.  Ef žaš dugar ekki, žį eru viškomandi lķklegast jafnframt ķ hópi 1 og žurfa žvķ žau śrręši sem žar hafa veriš nefnd.

Hópur 3 (į leiš ķ greišsluvanda): Ķ fljótu bragši žį mun einhver śtfęrsla af leiš 1 (flöt leišrétting) henta žessum hópi best.  Hluti af žessum hópum geta einnig veriš ķ hópi 2 (yfirskuldsettur) og žar žarf žį aš bęta viš einhverri śtfęrslu af leiš 2 (ašlögun aš eignarstöšu). 

Hópur 4 (halda sjó):  Margt er lķkt meš honum og hópi 3, en lķklegast žarf ekki aš ganga eins langt ķ śtfęrslunni.  Žak į eignir og rįšstöfunartekjur aš teknu tilliti til fjölskyldustęršar žyrfti ekki aš koma į óvart sem slķk śtfęrsla.  Hugsanlega vęri hęgt aš setja mįl hluta hópsins į biš og sjį hvernig fasteignamarkašurinn žróast į nęstu įrum.  Stór hluti hópsins er meš lįga skuldsetningu og tillögulega višrįšanlega greišslubyrši.  Fyrir žennan hóp er leišréttingin sanngirnismįl og ekki mį hunsa žaš višhorf.

Hópur 8 (tvęr eignir):  Žessi hópur hefur žegar fengiš śrręši, en žaš mį einfalda verulega.  Ķ mķnum huga er um einfalda skuldajöfnun aš ręša, sem į aš renna hratt og vel ķ gegn įn mikillar skriffinnsku eša pappķrssöfnunar.

Ašrir hópar eru ekki ķ vanda meš hśsnęšislįnin sķn aš sinni og žurfa žvķ ekki śrręši, nema viškomandi tilheyri einnig öšrum hópi eša hópum.

Lįn į yfirskuldsettum eignum

Nś er fasteignaverš vonandi aš nįlgast botninn.  Yfirskuldsett hśnsęši ķ dag getur veriš meš verulegt vešrżmi innan 5 įra, žó höfušstóll lįna hafi ekki veriš fęršur nišur.

Bankarnir hafa žegar gert rįš fyrir aš talsveršur kostnašur falli til vegna greišsluvanda heimilanna og ĶLS gerir rįš fyrir aš sokkinn kostnašur sé um 25 milljaršar.  Lįn umfram veš eru ķ dag allt aš 125 milljaršar, žar af liggja 17 milljaršar ķ lįnum ĶLS.  Ef eingöngu žessi hópur er skošašur žį er naušsynlegt aš geta ķ hvernig žessi tala getur breyst.

Atriši til hękkunar eru:

  • Lękkun fasteignamats um 8,6%:  Žżšir aš įkvešinn hluti lįna aš upphęš 114 milljaršar sem er ķ dag meš milli 91 -100% vešsetningu fer upp fyrir 100% mörkin.  Varlega įętlaš eru žetta 4,9 milljaršar.  Einnig mun hękka sį hluti um 520 milljarša lįna sem er fyrir ofan vešrżmi śr 125 milljöršum ķ 159 milljarša (įn tillits til annarra atriša).
  • Hękkun vegna veršbóta um 3% į žessu įri:  Ofan į um 1.200 milljarša gerir žetta 36 milljaršar.  Hluti af žessu er į 520 milljaršana sem žegar eru į yfirvešsetningu  og annaš į žeim 114 milljöršum til višbótar sem eru į 91-100% vešsetningu ķ dag.
  • Įhrif greišslujöfnunar į eftirstöšvar höfušstóls: lķklega vel undir 10 milljöršum mišaš viš stöšu lįna um sķšustu įramót.
  • Vanskilakostnašur sem leggst į höfušstól:  Getur veriš umtalsverš fjįrhęš, sbr. dóm ķ Hérašsdómi Sušurlands sl. föstudag, žar sem um 50% lagšist ofan į höfušstól sem žegar hafši meira en tvöfaldast.

Atriši til lękkunar eru:

  • Dómar Hęstaréttar, žó endanleg nišurstaša sé ekki fengin, žį eru lķnurnar aš hluta skżrar.  Ekki er ljóst hve mikil įhrif dómarnir hafa į höfušstól gengistryggšra lįna, hvaš žį lįn umfram vešrżmi, ž.e. hversu stór hluti gengistryggšra lįna er į eignum meš neikvętt eigiš fé.   Gefum okkur aš 50% gengisbundinna lįna falli undir fordęmisgildi dómanna og įhrifin verši 30% lękkun höfušstóls, žį er upphęšin 15 - 20 milljaršar.
  • Śrręši sem fólk hefur nżtt sér:  46.400 eru meš verštryggš lįn ķ greišslujöfnun, 2.500 meš gengisbundin lįn ķ greišslujöfnun, 1.500 hafa nżtt sér lękkun höfušstóls gengisbundinna lįna, 1.300 hafa nżtt sér lękkun höfušstóls verštryggšra lįna, 1.500 hafa nżtt sér ašlögun höfušstóls aš 110% af vešrżmi og 950 eru meš lįn ķ frystingu.
  • Fleiri dómar Hęstaréttar:   Ķ žeim veršur tekist į um forsendubrest og hvort fasteignalįn eiga aš vera verštryggš eša óverštryggš og bera žį višeigandi vexti Sešlabankans.
  • Hugsanleg lög frį Alžingi:  Samkvęmt frumvarpi, žį munu lįntakar fį aš velja milli žriggja lįnaforma.
  • Nišurstöšur ķ hugsanlegum įlitum ESA og EFTA-dómstóls:  Telji ESA og/eša EFTA-dómstóllinn aš neytendaverndarsjónarmiš hafi veriš aš engu höfš, žį gęti įlit žeirra lękkaš kröfuupphęš lįnanna verulega.

Bara śt frį ofangreindum atrišum er hreinlega óskynsamlegt aš nota skuldsetningu sem vogarskįl til aš meta hversu brżnt er aš bregšast viš fjįrhagsvanda heimila.  Einnig mį benda į, aš samkvęmt tölum śr skattskżrslum, žį er verulegur hópur fólks meš bęši eignarstöšu ķ öšrum eignum og rįšstöfunartekjur til aš rįša viš slķka yfirskuldsetningu.

Framhald sķšar meš fleira śr sérįliti mķnu...


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Höfundur

Marinó G. Njálsson
Marinó G. Njálsson
Upplýsingaöryggi og persónuvernd eru mínar ær og kýr, þó ég blaðri um allt og ekkert hér á blogginu. Er í Hagsmunasamtökum heimilanna og berst fyrir réttlæti fyrir heimili í landinu.  Loks er ég faggiltur leiðsögumaður.  Netfangið mitt er mgn@islandia.is og netfang fyrirtækisins oryggi@internet.is.

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (22.3.): 1
  • Sl. sólarhring: 5
  • Sl. viku: 40
  • Frį upphafi: 1673421

Annaš

  • Innlit ķ dag: 1
  • Innlit sl. viku: 35
  • Gestir ķ dag: 1
  • IP-tölur ķ dag: 1

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Mars 2023
S M Ž M F F L
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31  

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband