Leita í fréttum mbl.is
Embla

Gallar á heimsmynd Viđskiptaráđs Íslands

Viđskiptaráđ Íslands (VÍ) hefur látiđ útbúa skýrslu um ţá ágalla sem ţađ telur á stefnu íslenskra stjórnvalda.  Ég hef svo sem ekki lesiđ skýrsluna, bara ágrip af henni í frétt Viđskiptablađsins.  Í fréttinni voru nokkur atriđi sem vöktu athygli mína og vil ég skođa ţau nánar.

Forsagan og slökkvistarfiđ

Brennuvargar eiga ţađ til ađ mćta á vettvang ţar sem ţeir kveiktu í til ađ dást ađ eigin afrekum.  Flestir láta sér ţađ duga.  Viđskiptaráđ Íslands, sem hrósađi sér af ţví fyrir hrun, ađ Alţingi fćri ađ yfir 90% af ábendingum ţeirra um breytingar á lögum og greiddi fyrir hvítţvottarskýrslu Tryggva Ţórs Herbertssonar og Freds Mishkins áriđ 2007 og ađra skýrslu 2008 á svipuđum nótum, lćtur sér ţađ ekki duga.  Ţađ gagnrýnir ađ ekki hafi veriđ rétt stađiđ ađ slökkvistörfum og of lítiđ vatn notađ til ađ bjarga ţví sem ţeir vildu bjarga.

Ţađ er svo sem alveg öruggt, ađ rangt var stađiđ ađ slökkvistörfunum, en ađ ríkiđ hafi ekki skoriđ nćgilega mikiđ niđur í rekstri sínum og ţar međ ýtt fleiri einstaklingum út í atvinnuleysi međ auknum skuldavanda, var örugglega ekki einn ţáttur.  Ég tek hins vegar undir međ VÍ ađ ríkiđ hefđi mátt vera djarfari í fjárfestingum.  En ţar átti ríkiđ ekki ađ vera eitt á ferđ. 

Hins vegar má spyrja hvort ekki sé ákveđin ţversögn í málflutningi VÍ.  Samkvćmt VÍ er ríkiđ ađ vasast of mikiđ í hlutum sem ţađ á ekki ađ vasast í, en samt á ţađ ađ fara í meiri fjárfestingar.  Reikna ég međ ţví ađ ţćr hljóti óhjákvćmilega ađ beinast líka ađ ţví sem VÍ vill ekki ađ ríkiđ vasist í.

Hvar eru fjárfestingar einkageirans?

Ég auglýsi eftir fjárfestingum innlendra fyrirtćkja og sérstaklega ţeirra sem vita ekki aura sinna tal.  Á síđasta ári voru 23 ma.kr. greiddir út úr (skráđum) íslenskum fyrirtćkjum sem arđur.  Búist viđ ađ ţessi tala verđi toppuđ á ţessu ári.  Međan ţessir peningar eru teknir út úr fyrirtćkjunum, ţá fara ţeir ekki í uppbyggingu ţeirra.  Hafi VÍ áhyggjur af ţví ađ hlutur hins opinbera sé ađ aukast, ţá er ţađ ekki síst vegna ţess ađ fjárfesting einkageirans er nánast engin.  Hefđu nýfjárfestingar í atvinnulífinu haldist svipađar 2010-2014 og ţćr voru árin 2000-2004, ţá fćri hlutur hins opinbera minnkandi.

Vissulega er skortur á fjárfestingum einkageirans tilkominn vegna mistaka í slökkvistarfinu.  Bönkunum var bjargađ í stađinn fyrir ađ bjarga heimilunum og framleiđslufyrirtćkjum.  Stađan síđustu 6 ár er ađ heimilin og framleiđslufyrirtćkin hafa veriđ í spennutreyju brennuvarganna og hafa ekki veriđ aflögufćr sem nokkru nemur til fjárfestinga og ţeir sem hafa veriđ aflögufćrir hafa ekki viljađ taka áhćttu međ fé sitt enda hefur Seđlabankinn haldiđ vaxtastigi uppi í landinu međ biluđum stýrivöxtum.

Misskilin fortíđarţrá

Ég sé ađ VÍ vill miđa viđ hlut hins opinbera um seinna stríđ.  Gott og vel, eigum viđ ţá líka ađ taka upp atvinnubótavinnu stríđsáranna, vegakerfi stríđsáranna, heilbrigđiskerfi stríđsáranna, menntakerfi stríđsáranna og velferđarkerfi stríđsáranna?  Hlutur hins opinbera hefur einmitt aukist vegna ţess ađ allt ţetta hefur batnađ margfalt frá stríđsárunum. 

Velta má ţví líka fyrir sér hvort ţađ hafi í raun veriđ atvinnulífiđ, einkageirinn, sem sat eftir.  EFTA samningurinn er líklegast ein stćrsta ástćđan fyrir ţeirri ţróun, ţví allt fram á 8. áratuginn var mun fjölbreyttari og blómlegri iđnađur á Íslandi, en er í dag, ţó vissulega hafi nýir sprotar fest rótum.  Ţá var Akureyri iđnađarbćr međ fjölbreytta starfsemi Sambandsverksmiđanna.  Ţá var öflugur fataiđnađur á Íslandi.  Sement var búiđ til og pakkađ á Akranesi.  Áburđarverksmiđja var starfrćkt í Gufunesi. Málningarverksmiđjur voru á nokkrum stöđum.  Gćti haldiđ áfram nokkuđ lengi.  Ţessari starfsemi hefur allri veriđ lokađ í nafni hagrćđingar og í stađinn fyrir ađ nokkur ţúsund manns höfđu störf viđ ţetta, ţá kom ekkert í stađinn annađ en opinber störf. Einkageirinn fyllti ekki í ţau störf sem losnuđu, ţannig ađ hér er gott tilefni fyrir VÍ ađ líta í eigin barm.

Menntunarverđbólga og duliđ atvinnuleysi

Ţađ er rétt hjá VÍ ađ hlutfall manna á vinnumarkađi af heildarmannfjölda hefur lćkkađ og sú ţróun mun halda áfram.  Stćrsta ástćđan er hins vegar ekki sú sem VÍ bendir á, ţ.e. ađ fjölgun í elstu aldurshópunum sé svo mikil.  Nei, skođi mađur fólksfjölda á Íslandi eftir aldursbilum, ţá eru áhrifin af menntunarverđbólgunni meiri, ţ.e. ađ fólk ţarf ađ sćkja sér sífellt meiri menntunar til ađ geta fengiđ störf.  Einnig er veriđ ađ auka endalaust menntunarkröfur til stórra starfstétta.  Háskólamenntađir hjúkrunarfrćđingar tóku viđ af framhaldsskólamenntuđu hjúkrunarkonum fyrir um 35 árum.  Nú dugar ekki grunnnám í hjúkrunarfrćđi, heldur ţarf a.m.k. 2 ára framhaldsnám.  Sama á viđ um kennara.  Ţessar tvćr starfstéttir eru međ vel á annan tug ţúsunda starfsmanna, ef ţađ er ekki á ţriđja tug ţúsunda.  Ađ seinka innkomu ţeirra á atvinnumarkađ um 5-7 ár skiptir meira máli, en aldursbreyting ţjóđarinnar.  Sama á viđ um nćr alla sem eru ađ sćkja sér háskólanám. Afleiđingin er ađ í stađinn fyrir ađ aldurshópurinn 20-70 ára var ađ standa undir velferđarkerfinu, er ţađ 27-67 ára.  Ţar sem yngsti aldurshópurinn er fjölmennastur, ţá er hlutfallsleg breyting meiri en árgangafjöldinn segir til um.

Áriđ 1980 var samkvćmt upplýsingum Hagstofunnar 4.901 einstaklingur skráđur í háskólanám á Íslandi og erlendis.  Áriđ 2006 var fjöldinn 19.046 (sambćrileg mćling) og áriđ 2013 var fjöldinn 19.970 (önnur ađferđ viđ mćlingu).  Ađ fjöldi nemenda á háskólastigi hafi fjórfaldast á ríflega 30 árum ber vott um tvennt: 1) Menntunarverđbólgunar sem ég nefni ađ ofan; og 2) Duliđ atvinnuleysi.  Atvinnuleysi í hópi 16-24 ára fór hćst í 16,7% á síđasta ári. Ţrátt fyrir ađ ótrúlega stór hópur fólks fer í nám til ađ forđast atvinnuleysi, ţá eru topparnir í atvinnuleysi ţessa aldurshóps háir, sem segir ađ atvinnulífiđ getur ekki tryggt yngsta aldurshópnum fullt starf allt áriđ óski fólk ţess.  Kannski er ţađ, ađ störfin eru til stađar, en launin eru svo fáránlega lág, ađ jafnvel ungmennum er misbođiđ međ ţví sem er í bođi.  Ţetta er enn ein ástćđan fyrir ţví ađ fólk leitar sér meiri menntunar.  Ţađ vonast til ţess ađ meiri menntun fćri ţví hćrri laun.  Eđa eigum viđ frekar ađ segja ađ ţađ flýr í nám undan ömurlegum kjörum á vinnumarkađi.  Stađreyndin er hins vegar ađ arđsemi menntunar er lítil sem engin í allt of mörgum tilfellum.

Versta viđ ásóknina í meiri sérhćfingu í menntun er ađ hún er mikiđ til óţörf á Íslandi.  Vandi Íslands er ekki skortur á sérhćfđu fólki, heldur ađ mikil sérhćfing nýtist almennt ekki vegna ţess ađ störfin í bođi eru yfirleitt almenn og störfin sem krefjast sérhćfingarinnar eru kannski bara eitt eđa tvö.  Ég lenti sjálfur í ţessu.  Fór í framhaldsnám í ađgerđarannsóknum.  Ţegar ég kom heim úr námi var engin eftirspurn eftir einstaklingi međ slíka sérţekkingu og ţví fór ég ađ vinna viđ grunnfagiđ mitt, ţ.e. tölvumál.

Samfélagsmótun VÍ

VÍ vill ađ alls konar verkefni fari frá ríki til einkaađila.  Ţetta eru ţau verkefni sem VÍ segir falla undir samfélagsmótun.  Ég efast svo sem ekkert um ađ hćgt vćri fela einkaađilum ţessi verkefni, en gerum okkur alveg grein fyrir ađ sá flutningur mun ekki hafa í för međ sér sparnađ fyrir almenning.  Nćr alltaf, ţegar svona verkefni hafa veriđ fćrđ til einkageirans, ţá hefur ţađ haft fjórţćttar afleiđingar:

1. Laun starfsfólks lćkka eđa réttindi ţeirra skerđast.  Ţađ gerist kannski ekki strax, en ţađ gerist.

2. Störfum fćkkar og ţjónusta skerđist.

3. Kostnađur viđ ţjónustu hćkkar, ţ.e. ţađ gjald sem notendur ţurfa ađ greiđa.

4. Hagnađur af starfseminni verđur greiddur út til eigenda í formi arđs.  Til ađ auka ţá arđgreiđslu enn frekar, ţá verđur gengiđ harđar fram í ţví ađ ná markmiđum 1 - 3.

Nóg er ađ fyrirtćkjum sé breytt í opinber hlutafélög til ţess ađ viđ sjáum ţessa ţróun verđa.

Ţađ er besta mál ađ fćra fleiri störf frá hinu opinbera til einkaađila, en ţađ verđur ađ gera á forsendum neytenda ţjónustunnar.  Einkageirinn verđur ađ skuldbinda sig til ađ draga ekki úr ţjónustunni og hćkka ekki kostnađ bara af ţví ađ arđsemiskrafan segir ţađ vera nauđsynlegt.  Efast ég um ađ gengiđ verđi ađ slíku.


Dómstólar og neytendaréttur

Ég velti ţví stundum fyrir mér hvort neytendaréttur sé yfirhöfuđ kenndur viđ lagadeildir háskóla á Íslandi.  Ástćđan er, ađ frá miđju sumri 2010 hafa gengiđ fjölmargir dómar í hérađi og Hćstarétti, ţar sem mér finnst verulega skorta á skilning dómara á ţýđingu og tilgangi neytendaréttar.  Mig langar hér ađ fjalla um nokkra slíka dóma.  Ég geri mér grein fyrir ađ fćrslan er löng, en svo verđur bara ađ vera.  Helst hefđi hún ţurft ađ vera mun lengri, ţví mér finnst ég bara rétt rispa yfirborđiđ.

Dómur 471/2010 um vexti áđur gengistryggđra lána

Máliđ snýst um uppgjör á bílasamningi.  Lániđ var tekiđ í nóvember 2007 og fór fljótlega í vanskil.  Vegna vanskilanna var bílnum skilađ og snýst máliđ um ţađ hve mikiđ lántaki á eftir ađ greiđa Lýsingu.  Óumdeilt er ađ lántaki er í skuld, en spurning er hve mikil hún er.

Ţessi dómur markađi viss tímamót fyrir rugliđ.  Eftir ađ hann gekk, ţá skrifađi ég fćrsluna Neytendavernd á Íslandi - Minningarorđ. Byrjađi ég fćrsluna međ eftirfarandi orđum:

Til grafar var borin í dag neytendavernd á Íslandi.  Banamein hennar var dómur Hćstaréttar 16. september sl.  Hinstu líkrćđu hélt Hérađsdómur Reykjavíkur 28. september 2010 og sami dómur sá um greftrun 29. september.  Blóm og kransar skulu lagđir viđ dyr Hérađsdóms Reykjavíkur og Hćstaréttar Íslands.  Ţeir sem vilja minnast neytendaverndar á Íslandi er líka bent ađ senda erindi til ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA, og EFTA dómstólsins, ţar sem framferđi dómstóla er mótmćlt.

(Dómarnir sem gengu í Hérađsdómi Reykjavíkur 28. og 29. september 2010 urđu síđan ađ Hćstaréttardómum nr. 603/2010 og 604/2010.)

Dómur 471/2010 er algjör nauđgun á neytendarétti samkvćmt tilskipun 93/13/EBE.  Skýringin er einföld:  Dómstóli er óheimilt, ţó landslög geti hugsanlega leyft ţađ í einhverjum tilfellum, ađ skipta út óréttmćtum, í ţessu tilfelli ólöglegum, skilmála neytendasamnings fyrir annan.  Ţetta má gera í tilfellum ţar sem hvorugur samningsađili er neytandi, en ekki ţegar annar ađilinn er neytandi.

Hćstiréttur komast ađ ţví, án ţess ađ hafa neitt annađ en órökstunda fullyrđingu lögmanns Lýsingar, ađ LIBOR vextir vćru órjúfanlegir frá gengistryggingunni.  Hćstiréttur étur ţetta upp eftir lögmanni Lýsingar í orđunum:

Í ţessu sambandi verđur ađ gćta ađ ţví ađ fullljóst er ađ slík vaxtakjör af láninu gátu ekki komiđ til álita nema í tengslum viđ gengistryggingu ţess, sem nú liggur fyrir ađ óheimilt hafi veriđ ađ kveđa á um.

Mér vitanlega voru ekki lögđ fram nein gögn ţessu til stuđnings og ţví verđur ţetta seint "fullljóst".  Kynnti Hćstiréttur sér fleiri lánssamninga?  Kannađi Hćstiréttur hvernig svona samningum er háttađ í öđrum löndum?  Lagđi Lýsing fram slík gögn?  Svör viđ öllum ţessum spurningum er "Nei".  Hvort var Hćstiréttur svona trúgjarn eđa var hann ađ fara eftir fyrirmćlum frá Seđlabanka Íslands og Fjármálaeftirliti?

En ţetta var ekki nóg fyrir Hćstarétt. Hann greip til laga nr. 38/2001 um vexti og verđbćtur.  Í 2. gr. laganna segir:

Ákvćđi II. og IV. kafla laga ţessara gilda ţví ađeins ađ ekki leiđi annađ af samningum, venju eđa lögum. Einnig verđur vikiđ frá öđrum ákvćđum laganna ađ ţví marki sem ţar er kveđiđ á um. Ţó er ávallt heimilt ađ víkja frá ákvćđum laganna til hagsbóta fyrir skuldara.

Ţetta ţýđir ađ ákvćđi II. og IV. kafla eru frávíkjanleg, en önnur ákvćđi laganna eru ófrávíkjanleg.  Hćstiréttur ákvađ hins vegar ađ nýta sér ákvćđi frávíkjanlegra greina (3. og 4. greina í II. kafla) í lögunum og víkja til hliđar ţeim greinum sem voru ófrávíkjanlegar!  Ákveđin snilld fólgin í ţví eđa hitt ţó heldur.

En meistaraverkiđ var ekki fullkomnađ.  Ţađ fellst í ţví, ađ mál sem ekki felur neitt í sér, sem gćti talist fordćmisgefandi fyrir nánast öll önnur gengistryggđ lán međ ólöglegu gengistryggingarákvćđi, verđur ađ fordćmi fyrir ÖLL slík lán.  Eins og áđur segir, var lániđ í dómnum bílalán tekiđ í nóvember 2007 sem fór mjög fljótlega í vanskil, bílnum hafđi veriđ skilađ og ţví um uppgjör ađ rćđa.  Miklu skiptir líka, ađ máliđ var handvaliđ af Lýsingu án nokkurri ađkomu eins eđa neins nema Lýsingar.  Ţar sem ţessu máli hafđi veriđ stefnt áđur höfđu dómskröfur ţegar veriđ ađ mestu skilgreindar, Lýsing vissi hver lögmađur stefnda var og Hérađsdómur Reykjavíkur lét sama dómarann fá máliđ og fékk ţađ ţegar fyrst var stefnt.  Ţví má segja ađ Lýsing valdi máliđ, dómskröfur, lögmann stefnanda og dómarann.  Síđan lagđi lögmađur Lýsingar fram órökstuddar fullyrđingar sem auk ţess hafa líklegast ekkert fordćmisgildi fyrir ađra áđur gengistryggđa lánssamninga. 

Hćstiréttur telur sig ekki ţurfa ađ hugsa eđa skođa forsendur dóma sinna.  Hann bara dćmir í miklu hugsunarleysi í eitt skipti og fer á sjálfstýringuna eftir ţađ.  Nema ađ hann ţurfti ađ éta ofan í sig hluta vitleysunnar í dómi nr. 600/2011.

Kjánalegasti hlutinn varđandi ţađ, ađ dómur nr. 471/2010 er talinn fordćmisgefandi, er ađ ekki notuđu allir lánveitendur LIBOR vexti sem viđmiđ.  Ţannig notađi Kaupţing eigin vaxtakörfu, SP-fjármögnun notađi líka sína vaxtakörfu og örugglega var svo um fleiri.  Ţađ eru ţví ENGIN rök fyrir ţví ađ vextir ţeirra lána séu ekki nothćfir vegna ţess ađ ţeir eru ekki skráđir í London.

Dómur 604/2010 um vexti áđur gengistryggđra fasteignalána

Ţetta er fyrri dómur Hćstaréttar í máli Elvíru og Sigurđar gegn Frjálsa fjárfestingarbankanum/Dróma (FF).  Í ţessu máli notar Hćstiréttur sem fordćmi fyrir niđurstöđu sinni, dóm nr. 471/2010.  Hann segir ţó í dómnum ađ ákvćđiđ geti bara gilt til framtíđar og tekur dómstóllinn ekki afstöđu til uppgjörs vegna fortíđar.  Um ţađ er fjallađ í dóm nr. 600/2011 sem áđur hefur veriđ vísađ til.

Í dómnum birtist ótrúleg, mér liggur viđ ađ segja, fáviska Hćstaréttar á neytendarétti:

Ţá er haldlaus sú málsástćđa sóknarađila ađ greiđsluáćtlun, sem fylgdi hverjum lánssamningi, hafi veriđ hluti af samningnum eđa ađ í henni hafi falist loforđ varnarađila um ađ fjárhćđ einstakra afborgana yrđi sú sem ţar kom fram óháđ forsendum um lánskjör, sem ađ framan er lýst.

Nú vill svo til ađ bćđi EFTA-dómstóllinn í dómum sínum 28. ágúst 2014 og 28. nóvember 2014 lagđi mikla áherslu á einmitt inntak greiđsluáćtlunar og eins hefur Evrópudómstóllinn margoft komist ađ ţeirri niđurstöđu ađ greiđsluáćtlun sé lykilplagg í neytendalánssamningi.  Hćstiréttur hins vegar ýtir greiđsluáćtluninni til hliđar eins og um ómerkilegan skeinispappír sé ađ rćđa.

Ekki voru allir Hćstaréttardómarar öryggir í sinni sök og vildi Ólafur Börkur Ţorvaldsson ađ leitađ yrđi álits EFTA-dómstólsins um ţetta atriđi.  Ţađ var greinilega fyrir neđan virđingu annarra dómara í málinu, enda gamlir hundar sem setiđ höfđu í réttinum í langan tíma.  Hefđi Hćstarétti boriđ sú gćfa til ađ leita álits EFTA-dómstólsins í febrúar 2011, ţá vćri líklegast búiđ ađ ljúka öllum deilumálum varđandi áđur gengistryggđ lán.

Hćstiréttur vitnar svo hugsunarlaust í dóm nr. 471/2010 án ţess ađ skilja ađ um gjörólíkar ađstćđur er ađ rćđa.  Fyrir ţá sem ekki skilja ţessa gagnrýni mína er rétt ađ skýra hana betur út:

1. Eins og áđur sagđi var dómur 471/2010 uppgjörsmál vegna bifreiđar sem ţegar hafđi veriđ skilađ og ađeins var greitt af í stuttan tíma.  Sem sagt uppgjör á skammtímaláni, ţar sem nánast allar leiđ lćkkuđu greiđslu lántaka.

2. Dómur 604/2010 var um húsnćđislán til 30 ára sem greitt hafđi veriđ af skilvíslega allan tímann.  Breyting á vaxtakjörum aftur í tímann gat ţví haft verulega fjárhagslega byrđi fyrir lántakann.

Ţetta tvennt skiptir miklu máli hvađ varđar neytendarétt.  Dómur getur nefnilega ekki gert neytanda verr settan en hann var áđur.  Raunar segja vaxtalögin ţetta líka samanber tilvísun í 2. gr. laga 38/2010 ađ ofan:

Ţó er ávallt heimilt ađ víkja frá ákvćđum laganna til hagsbóta fyrir skuldara.

En réttmćti Hćstaréttar er svo blint ađ ţađ sér ekki rökleysuna í málflutningnum.

Viđ erum ţví međ tvö alvarleg brot gegn neytendarétti í ţessum dómi, annađ ađ hnusa greiđsluáćtlun sem grunn skjal samnings, hitt ađ fara eftir ţví ófrávíkjanlega ákvćđi vaxtalaganna, ađ ávallt sé heimilt ađ láta skuldara njóta vafans.

Sem betur fer, ţá er Elvíra sérfrćđingur í Evrópurétti og ţekkir neytendaverndartilskipanir ESB líklegast betur en nokkur annar á Íslandi, ţar međ taldir allir dómarar Hćstaréttar fyrr og síđar.  Hún vissi ţví ađ Hćstiréttur var ađ brjóta á ţeim og ţví kom mál nr. 600/2011 til kasta réttarins ári síđar.  Ţar varđ Hćstiréttur ađ éta ofan í sig stóran bita af dómi nr. 471/2010, en ekki nógu stóran og frá ţeim tíma hefur rétturinn veriđ ađ reyna allt hvađ hann getur ađ ná ţessum bitum upp úr hálsinum á sér.

Dómur nr. 170/2014 vextir á frystingartíma

Ég hef séđ marga einkennilega dóma frá Hćstarétti, en ţessi slćr allt út.  Ţađ snýst um ţađ hvađa vexti eigi ađ reikna á frystingartíma, ţar sem tekiđ er fram í skilmálabreytingunni, ađ vextir bćtist á eftirstöđvar ađ frystingartíma loknum.  Dómur gekk 25. september 2014.

En best er ađ fara beint í steypuna.  Hún er eftirfarandi:

Eins og ađilarnir hafa hvort fyrir sitt leyti ráđstafađ sakarefninu í máli ţessu stendur ágreiningur ţeirra samkvćmt framansögđu um ţađ eitt hvort líta eigi svo á ađ vextir af skuld stefndu viđ áfrýjanda vegna tímabilsins 1. október 2008 til 28. júní 2010 hafi veriđ greiddir međ ţví ađ svo hafi samist međ ţeim ađ ţessir vextir yrđu lagđir viđ höfuđstól skuldarinnar, sem hafi hćkkađ sem ţví nam. Álitaefni um ţetta eru hvorki lögđ fyrir dóminn međ tilliti til ţess hvort fyrrgreindir samningar ađilanna um skilmálabreytingar bindi hendur ţeirra um fjárhćđ vaxtanna né hvort annađ ţeirra geti losnađ undan slíkri skuldbindingu eđa fengiđ henni vikiđ til hliđar eđa breytt eftir reglum fjármunaréttar um ógilda löggerninga.

Ég ćtla ađ endurtaka seinni hluta málsgreinarinnar, ţar sem steypan er:

Álitaefni um ţetta eru hvorki lögđ fyrir dóminn međ tilliti til ţess hvort fyrrgreindir samningar ađilanna um skilmálabreytingar bindi hendur ţeirra um fjárhćđ vaxtanna né hvort annađ ţeirra geti losnađ undan slíkri skuldbindingu eđa fengiđ henni vikiđ til hliđar eđa breytt eftir reglum fjármunaréttar um ógilda löggerninga.

Hćstiréttur segir, ađ ţar sem málsađilar hafi ekki lagt fyrir réttinn hvort skilmálabreytingin sé gilt skjal, ţá er ekki hćgt ađ taka tillit til gildi skilmálabreytingarinnar!  Rétturinn býr til ágreining milli ađila, sem ekki er fyrir hendi.  Hann ákveđur ađ undirritađur samningur milli málsađila hafi ekkert gildi af ţví ađ málađilar báđu ekki um blessun Hćstaréttar.

Í mínum huga, ţá ógilti Hćstiréttur međ ţessu alla samninga sem ekki hafa veriđ bornir undir réttinn.  Svo einfalt er ţađ.  Sé Hćstiréttur ekki spurđur um ţađ hvort undirritađir og ţinglýstir samningar eru gildir, ţá eru ţeir ekki í gildi. Til ađ draga ađeins úr dramanu, ţá er ljóst ađ ALLAR skilmálabreytingar samninga eru óbindandi, samkvćmt dómnum, fyrir kröfuhafa, án tillits til ţess hvort kröfuhafi hafi haft frumkvćđi ađ ţví ađ bjóđa slíka skilmálabreytingu eđa hann undirritađ hana og ţinglýst henni á samninginn. 

Hvađ Hćstarétti gekk til í ţessum dómi, er gjörsamlega óskiljanlegt.  Niđurstađan er ađ hann afnam samningsfrelsiđ og ógilti tugţúsundir, ef ekki hundruđ ţúsunda, skilmálabreytinga sem gerđar hafa veriđ, ekki bara vegna áđur gengistryggđra lána, heldur ALLAR skilmálabreytingar sem gerđar hafa veriđ á lánasamningum a.m.k. 10 ár aftur í tímann.

Dómur nr. 349/2014 um yfirdráttarheimild

Máliđ snýst um ţađ hvort lánveitandi hafi stađiđ viđ sinn ţátt í samningsgerđ vegna yfirdráttarheimildar.  Dómur gekk 22. desember 2014.

Ég held helst ađ skrifa megi niđurstöđu ţessa dóms á of mikiđ álag á Hćstarétti.  Ég skrifađi bloggfćrslu um máliđ 29. desember sl. međ fyrirsögninni Hćstiréttur sleginn lesblindu, óútskýranlegri leti eđa viljandi fúski?  Segir fyrirsögnin eiginlega alls sem segja ţarf.

Í dómi nr. 170/2014 ţá vildi Hćstiréttur ekki viđurkenna skriflega, ţinglýsta samninga.  Í ţessu máli, ţá eru munnlegir samningar allt í einu orđnir ţeir bestu í heimi og almenn upplýsingagjöf á vefsíđu fullkomin sönnunarfćrsla um ađ upplýsingar hafi komist til skila.  Hafa skal í huga, ađ ađeins nokkrum vikum áđur en dómurinn gekk, ţá úrskurđađi EFTA-dómstóllinn, ađ upplýsingar á vefsiđu vćri ÓFULLNĆGJANDI upplýsingagjöf!  Greinilegt ađ Hćstiréttur telur sig ekki ţurfa ađ fara eftir leiđbeiningum EFTA-dómstólsins.

En máliđ snerist ekki bara um hvort ađ lántaki hafi veriđ međvitađur um hvađa ţýđingu ţađ hefđi ađ vera međ yfirdráttarheimild.  Ţađ snerist fyrst og fremst um skyldur lánveitanda gagnvart neytanda.  Ađ lánveitandi ţyrfti ađ standa í upplýsingagjöf til lántakans, gera honum grein fyrir ýmsum lykilatriđum varđandi kostnađ lántaka af notkun heimildarinnar.  Nei, Hćstiréttur fer í útúrsnúninga, sem koma málinu ekkert viđ, og hunsar á óskiljanlegan hátt lagaskýringar međ ţví ađ fullyrđa ranglega ađ ţćr séu ekki til stađar.

Í mínum huga ber ţessi dómur vitni um annađ hvort ótrúlega fáránlegt fúsk í vinnubrögđum réttarins eđa eitthvađ sem ég vil helst ekki hugsa og lćt ţví vera ađ nefna.  Hvernig sem á allt er litiđ, ţá virti Hćstiréttur ađ vettugi bćđi íslensk lög og tilskipanir EES samningsins um neytendalán.

Hérađsdómar sem gengu föstudaginn 6. febrúar 2015

Ţrír hérađsdómar voru birtir á vef Dómstólaráđs föstudaginn 6. febrúar sl.  Tveir, nr. E-4521/2013 og Y-12/2012, voru um verđtryggđ húsnćđislán, en sá ţriđji, E-4994/2013, er um námslán.  Allir eiga ţađ sammerkt ađ hérađsdómarar víkja, ađ mínu mati, frá reglum neytendaréttar.

Ţessir dómar eiga allir eftir ađ fara fyrir Hćstarétt, enda annađ óhugsandi.  Húsnćđislánadómarnir voru bćđi sigur fyrir neytendur og áfall.  Sigurinn fellst í ţví ađ viđurkennt er ađ húsnćđislán séu neytendalán og ţví gilda lög og tilskipanir um neytendalána um húsnćđislán.  Áfalliđ felst í ţví ađ báđir dómarar hunsa algjörlega skilgreiningu 3. greinar tilskipunar 93/13/EBE á ţví hvernig beri ađ meta hvort skilmáli neytendalánasamnings teljist óréttmćtur.  En í 3. gr. segir:

1. Samningsskilmáli sem hefur ekki veriđ samiđ um sérstaklega telst óréttmćtur ef hann, ţrátt fyrir skilyrđiđ um „góđa trú“, veldur umtalsverđu ójafnvćgi réttinda og skyldna samningsađila samkvćmt samningnum, neytanda til tjóns.

Hvernig dettur hérađsdómurum ađ hunsa ţetta ákvćđi sem er kjarninn í rökunum gegn verđtryggđum neytendasamningum?

Er einhver í vafa um ađ verđtryggđir neytendasamningar séu ţess eđlis, ađ neytandinn beri ALLTAF tjóniđ af verđbólgu? Um ţađ og ađeins ţađ snýst ţetta mál. Ţetta snýst ekki um ađ lántaki ţekki eđli verđtryggingarinnar. Ađ hann viti ađ verđtryggt lán geti hćkkađ međ verđbólgu. Ţetta snýst um ţađ ađ neytandinn ber EINN tjóniđ af verđbólgunni og ekkert annađ. Ţess vegna er ţađ blekking hjá lánveitanda, ađ benda ekki lántaka á líklega byrđi sína af verđtryggingunni, ađ segja honum ekki fyrir fram hvert líklegt tjón hans gćti orđiđ. En ţó svo ađ lántaki hafi gert ţađ, ţá getur slíkt samningsákvćđi talist óréttmćtt valdi ţađ "umtalsverđu ójafnvćgi réttinda og skyldna samningsađila samkvćmt samningnum, neytanda til tjóns". Ţetta er hérađsdómur ekki ađ skilja og ţess vegna féll hann á prófinu.

Hann fer eiginlega ennţá flatar í ţriđja málinu.  Í fyrsta lagi leyfir hann LÍN ađ komast upp međ ađ leggja fram ófullnćgjandi gögn.  Miđađ viđ ţau gögn sem fjallađ er um í dómnum, ţá hefđi átt ađ vísa málinu frá vegna vanreifunar. Neytandinn fćr ekki fullnćgjandi upplýsingar um ţađ hvernig dómskrafa er reiknuđ út og ómögulegt er fyrir hann ađ sannreyna kröfuna.  Dómarinn lćtur ţetta algjörlega sem vind um eyru ţjóta.  Nćsta er ađ neytandinn ber sönnunarbyrđina á ţví hvort tilkynningar hafi borist til hans í tíma eđa bara yfirhöfuđ.  Ţetta virđist svo sem venja í hinu kröfuhafamiđađa réttarfari Íslands, en er náttúrulega alveg út í hött.  Ţriđja atriđiđ er, ađ samkvćmt bćđi dómum EFTA-dómstólsins 28. ágúst og 28. nóvember um verđtryggđu lánin og í mörgum dómum Evrópudómstólsins, m.a. nokkrum sem EFTA-dómstóllinn vísar til, ţá ber landsdómstólum ađ hafa frumkvćđi á ţví ađ taka um atriđi er varđar neytendavernd, ţó ţađ sé ekki gert af málsađilum.  Ég veit ekki til ţess, ađ íslenskur dómstóll hafi nokkru sinni gert ţađ, ađ eigin frumkvćđi, en til hvers er veriđ ađ fá álit EFTA-dómstólsins, ef dómarar taka ţađ ekki alvarlega?

Lokaorđ

Ég gćti tilgreint fleiri dóma, ţar sem dómstólar láta sem neytendaréttur sé hvimleitt fyrirbrigđi sem raskar hinni ógnarsterku stöđu kröfuhafa á Íslandi.  Nú eru komnir tveir dómar (álit) frá EFTA-dómstólnum, ţar sem er fariđ nokkuđ ítarlega í ţađ hvernig á ađ túlka neytendalöggjöf.  Ég furđa mig á ţví ađ etir ađ fyrri dómurinn gekk í lok ágúst hafa gengiđ fimm dómar, ţar sem dómarar virđast ekki hafa kynnt sér dóma EFTA-dómstólsins.  Er ţetta svo međ ólíkindum, ađ mađur trúir ţessu varla.

Ţađ sem mér finnst verst í ţessu, er sú ţöggun sem hefur veriđ í ţjóđfélaginu um feilspor Hćstaréttar.  Ekki má tala um rangar ákvarđanir forseta Hćstaréttar og međreiđarfólks hans.  Telji forseti Hćstaréttar neytendarétt ómerkilegan, ţá verđum viđ ađ lifa viđ ţađ, ţar til hann hćttir í réttinum.  Meira ađ segja, ţegar sá dómari, sem ráđinn var (af ţví sagt er) út af sérţekkingu sinni á Evrópurétti, sér ađ rétturinn er á rangri leiđ og leggur til ađ leitađ er til EFTA-dómstólsins, ţá er ţađ of djarft fyrir "gamla" fólkiđ.  Nei, ţađ fer ekki ađ láta EFTA-dómstólinn segja sér fyrir verkum.  En ţađ er einfaldlega nauđsynlegt, vegna ţess ađ túlkanir á neytendarétti eru íslenskum dómurum framandi.  Ţeir skilja ekki ţann grundvallarţátt Evrópuréttar hvađ varđar neytendarétt, ađ hann gengur flestum öđrum rétti framar, ađ landsdómstólar skulu hafa frumkvćđi ađ ţví ađ draga fram atriđi neytendaréttar til varnar neytendum í dómsmálum sem ţeir eiga hlut ađ, hafi viđkomandi atriđi ekki veriđ hluti af málatilbúningi neytandans.  Landsdómstólar eiga ađ vera hluti af neytendaverndinni.


Upplýsingar í gögnum Víglundar

Í tćp 6 ár hef ég haldiđ ţví fram og lagt fram gögn ţví til sönnunar, ađ nýju bankarnir hafi fengiđ lánasöfn sín á mjög miklu afslćtti.  Ţetta er svo sem eitthvađ sem allir vita.  En jafnframt hef ég bent á ađ samiđ hafi veriđ viđ slitastjórnirnar um ađ ţessi afsláttur ćtti ađ fćrast til kröfuhafa í formi arđs. Vegna Landsbankans var reyndar gengiđ lengra og starfsmönnum umbunađ fyrir ađ vera harđir í innheimtu á skuldum lítilla og međalstórra fyrirtćkja međ ţví ađ "gefa" ţeim hlutabréf sem voru í eigu slitastjórnar bankans.

Fyrir tćpum tveimur árum, ţá sneri sér til mín ađili međ ţau gögn sem mér sýnist Víglundur Ţorsteinsson nú hafa gert opinber.  Ekki eru ţau gögn sem ég skođađi ađ öllu leiti ţau sömu og Víglundur er ađ birta, bćđi er ađ Víglundur birtir í einhverjum tilfellum meira en ţađ sem ég hef undir höndum og stundum ekki eins mikiđ.  Bađ viđkomandi mig um ađ greina gögnin og bera saman viđ upplýsingar sem ég ţegar hafđi undir höndum.

Niđurstađa greiningar minnar var mjög einföld.  Í grunninn stađfestu gögnin ţađ sem ég og Hagsmunasamtök heimilanna höfum veriđ ađ halda fram um ađ nýju bankarnir vćru ađ taka til sín gríđarlegar upphćđir í virđisaukningu lána sem ţeir fengu til sína međ miklum afslćtti.  Ţessar upplýsingar komu fyrst fram í stofnefnahagsreikningum bankanna, nćst mátti lesa um ţetta í skýrslum til kröfuhafa hrunbankanna, ţá kjaftađi Alţjóđagjaldeyrissjóđurinn af sér í októberskýrslu sinn hausitđ 2009 (var birt í byrjun nóvember), skýrsla Steingríms J. Sigfússonar um endurreisn viđskiptabankanna í mars 2011 var mjög upplýsandi, ráđherrar hafa nokkrum sinnum veriđ spurđir um máliđ á ţingi og loks hafa nýju bankarnir veriđ ađ birta ţessar upplýsingar (eftir dúk og disk) í uppgjörum sínum.

Víglundur nefnir í sínu bréfi ađ 3-400 ma.kr. hafi veriđ sviknir af lántökum.  Ég held ađ upphćđin sé hćrri, en látum ţađ liggja á milli hluta.  Skođum frekar afleiđingarnar af ţessari háttsemi og ákvörđunum (sem Steingrímur J hlýtur ađ bera ábyrgđ á):

  1. Yfirskuldsetning heimila og fyrirtćkja
  2. Hćgari endurreisn hagkerfisins
  3. Fólk og fyrirtćki hafa misst eignir og/eđa veriđ sett í ţrott
  4. Úrvinnsla skuldamála hefur dregist á langinn
  5. Atvinnuleysi hefur haldist hćrri en ţörf var á
  6. Lausn fjármagnshafta hefur dregist

Ţađ er nánast kaldhćđni, ađ miđađ viđ ţćr hugmyndir sem nýlega komu fram, um ađ ríkiđ eignađist Íslandsbanka og Arionbanka, ađ bankarnir hafi veriđ svona harđir í virđisaukningu sinni á lánum viđskiptavina sinna.  Hagnađurinn sem ţannig hefur myndast mun miđađ viđ ţađ renna til ríkisins.  En um leiđ var ţetta ljótur leikur, ţví hann bjó til samningsstöđu fyrir slitastjórnirnar.  Harkan í innheimtunni bjó til innlendar eignir sem hćgt var ađ nota í pókerspili slitastjórnanna viđ stjórnvöld.  Enn ţá fáránlegra er ađ Steingrímur J lagđi slitastjórnunum til spilin.

Í međfylgjandi skjali er úttekt mín á öllum ţeim gögnum sem ég nefni ađ ofan.  Ţađ var upprunalega samiđ fyrir ţann sem bađ mig um ađ skođa "leyniskjölin", en er birt hér í örlítiđ styttri útgáfu.  Ég sé engan tilgang međ ţví ađ nefna fyrirtćki á nafn, enda gćti ţađ varđađ viđ lög ađ gera slíkar upplýsingar opinberar.


Skrár tengdar ţessari bloggfćrslu:

Stefnumótun fyrir Ísland

Eftir hrun bankanna í október 2008, vonuđust margir eftir breytingum. Ţćr hafa ađ mestu látiđ bíđa eftir sér og margt sem fariđ var af stađ međ endađi í sviknum loforđum. Núna ríflega 6 árum síđar er stjórnarskráin óbreytt, fiskveiđikerfiđ er óbreytt,...

Hćstiréttur sleginn lesblindu, óútskýranlegri leti eđa viljandi fúski?

Ég var ađ skođa nýlegan dóm Hćstaréttar í máli nr. 349/2014 , ţar sem mér sýnist Hćstiréttur vera sleginn alvarlegri lesblindu eđa leti. Í dómnum segir orđrétt: Samkvćmt 5. gr. ţágildandi laga nr. 121/1994 skyldi lánssamningur vera skriflegur og fela í...

Er óréttlćti í lagi vegna ţess ađ ég lifđi ţađ af?

Á Íslandi er víđa grasserandi brjálćđislegt óréttlćti. Misskipting er víđa byggđ á furđulegum rökum. Fólk hefur látiđ ótrúlegustu hluti yfir sig ganga og svipugöngurnar veriđ margar. Ár eftir ár, kynslóđ eftir kynslóđ, bítur fólk á jaxlinn og mokar...

Áskorun vegna leiđréttingarinnar

Viđ hjónin fengum, eins og margir ađrir landsmenn, tilkynningu í vikunni ađ viđ ćttum rétt á leiđréttingu vegna ţeirra verđtryggđu fasteignalána sem viđ vorum međ á árunum 2008 og 2009. Viđ reiknuđum aldrei međ ađ upphćđin yrđi há, en sóttum samt um....

Viđbragđsáćtlanir og stjórnun rekstrarsamfellu

Í rúmlega tvo og hálfan hafa veriđ í gangi umbrot undir og kringum Bárđarbungu. Ţarf ég líklegast lítiđ ađ frćđa fólk um ţađ. Allan ţann tíma hafa menn séđ fyrir sér ýmsa möguleika á ţví hvernig umbrotin geti ţróast. Tveir slíkir möguleikar eru risastór...

6 ár frá hruni: Var hćgt ađ bjarga bönkunum?

Kannski er full seint ađ velta ţví fyrir sér núna hvort hćgt hefđi veriđ ađ bjarga bönkunum á mánuđunum eđa árunum fyrir hrun. Máliđ er ađ ţeirri spurningu hefur aldrei veriđ svarađ, hvađ hefđi veriđ hćgt ađ gera til ađ bjarga bönkunum. Eđa öllu heldur:...

Undanfari hrunsins

17. september voru 6 ár frá falli Lehman Brothers. Sumir fyrrverandi stjórnendur Kaupţings, Glitnis og Landsbanka Íslands hafa kennt falli Lehman Brothers um hruniđ á Íslandi. Ég held hins vegar ađ engum öđru dettur í hug ađ líta til útlanda eftir...

Rafrćn skilríki og öryggi snjallsíma

Einhvern veginn hefur ţađ atvikast ađ ákveđiđ hefur veriđ ađ krefjast notkunar rafrćnna skilríkja vegna leiđréttingar ríkisstjórnarinnar á verđtryggđum lánum heimilanna. Mér finnst ţađ svo sem ekki vitlaus hugmynd, enda kom ég ađ stofnun Auđkennis...

Ţađ sem ekki er sagt viđ lántöku

Frá ţví álit EFTA-dómstólsins kom fimmtudaginn 28. ágúst, hefur loksins komist af stađ alvöru umrćđa um blekkinguna og rugliđ sem er samfara verđtryggđum húsnćđislánum. Ég hef svo sem reynt ađ gaspra um ţetta mál í nokkur ár. Hef mćtt á fund ţingnefndar,...

Hver er hin raunverulega niđurstađa EFTA-dómstólsins?

Stóridómur var kveđinn upp í morgunn um verđtryggingu neytendasamninga. Ţađ er skođun margra ađ dómurinn sé fullnađarsigur fyrir fjármálafyrirtćkin, en ég er alls ekki sammála ţví. Ég held raunar ađ álit EFTA-dómstólsins sé kjafthögg á framkvćmd...

Hugleiđingar leikmanns um Bárđarbunguumbrotin

Undanfarna áratugi og raunar aldir hefur veriđ umtalsverđ virkni á öllu brotabeltinu sem liggur um Ísland. Miđađ viđ mína ţekkingu á ţessum umbrotum, ţá hefur gosiđ í sprungum á svćđinu suđvestan Vatnajökuls (Skaftáreldar), innan suđvesturhluta...

Nćrri 6 ár ađ baki

Ţađ styttist óđfluga í ađ 6 ár séu frá falli bankanna í byrjun október 2008. Hef ég oft velt fyrir mér hvort hćgt hefđi veriđ ađ koma í veg fyrir marga fylgikvilla falls ţeirra. Á ţessum tíma, ţ.e. í október 2008, skrifađi ég margar fćrslur um úrrćđi...

Hćstiréttur ađ missa sig?

Ég get ekki annađ en spurt mig ţessarar spurningar í fyrirsögn pistilsins. Er Hćstiréttur ađ missa sig? Í síđustu viku gekk dómur í máli nr. 338/2014, kröfu Landsbankans um ađ bú Ólafs H. Jónssonar verđi tekiđ gjaldţrotaskipta, en Ólafur áfrýjađi dómi...

Orđrćđa og orrahríđ sem netiđ geymir

Ţegar ég var yngri og sérstaklega á barnsaldri, ţá var oft talađ falllega um gömlu dagana og oft notađ setningarbrotiđ "ţegar amma var ung..". Ja, ţegar ömmur mínar og afar voru ung, ţá var ekkert internet, ţannig ađ ţau ţurftu ekki ađ óttast ađ ţađ sem...

Framtíđ húsnćđislána - stöđugleiki og lágir vextir skipta mestu máli

Framtíđ húsnćđislána getur ekki legiđ í neinu öđru en kerfi en ţví sem tryggir lága nafnvexti án vísitölubindingar. Ţetta er ţađ kerfi sem viđ sjáum í nágrannalöndum Íslands. Í Danmörku, Noregi og Svíţjóđ er verđbólga um 0,5-1,5% (er ekki međ nýjustu...

Vísitölutenging lána heimilanna er alltaf slćm hugmynd

Mér finnst stundum merkilegt og nánast hlćgilegt, ţegar menn leita um allan heim af dćmum sem sýna ađ verđtryggđ lán eđa vísitölutengd lán eru töfralausnin, en ekki nafnverđslán (ţađ sem viđ köllum óverđtryggđ) eins og eru algengust í heiminum. Í...

Enn af áđur gengistryggđum lánum

Ég hef nokkuđ oft fjallađ um áđur gengistryggđ lán og ţá villu sem Hćstiréttur gerđi međ niđurstöđu sinni í máli nr. 471/2010. Ţá er ég ađ vísa til ţeirrar ákvörđunar dómsins ađ skera fjármálafyrirtćki niđur úr snörunni og dćma ţeim betri vexti en áđur...

Nćsta síđa »

Höfundur

Marinó G. Njálsson
Marinó G. Njálsson
Upplýsingaöryggi og persónuvernd eru mínar ær og kýr, þó ég blaðri um allt og ekkert hér á blogginu. Er í Hagsmunasamtökum heimilanna og berst fyrir réttlæti fyrir heimili í landinu.  Loks er ég faggiltur leiðsögumaður.  Netfangið mitt er mgn@islandia.is og netfang fyrirtækisins oryggi@internet.is.

Heimsóknir

Flettingar

  • Í dag (4.5.): 137
  • Sl. sólarhring: 157
  • Sl. viku: 273
  • Frá upphafi: 1586009

Annađ

  • Innlit í dag: 129
  • Innlit sl. viku: 255
  • Gestir í dag: 124
  • IP-tölur í dag: 125

Uppfćrt á 3 mín. fresti.
Skýringar

Maí 2015
S M Ţ M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband