Leita frttum mbl.is
Embla

Bloggfrslur mnaarins, janar 2013

byrg rkissjs Icesave hafna

Fagna ber niurstu EFTA dmstlsins essu mli og er htt a segja a hr hafi Dav lagt Golat. hugavert er a sj, a dmstllinn heldur sig rkleislu sinni mjg stft vi innihald tilskipunar 94/19/EB. ar fer v a mnu viti saman lagahyggja og rkhyggja.

EFTA-dmstllinn er mjg kveinn eirri skringu sinni, a tilskipunin leggur enga byrg rki um a greia. Hvorki vri kvi innan tilskipunarinnar um hva tti a gera, ef tryggingasj ryti f, n lei fyrir innstueiganda til a skja rki um lgmarkstryggingu slku tilfelli. Innstueigandi gti bara stt tryggingasjinn sara tilfellinu.

Niurstaa sem g geri r fyrir

g er einn af eim sem hef tj mig treka um etta ml hr essari su. llum mnum pistlum um mli geri g r fyrir essari niurstu, hvort heldur var umfjllun um jaratkvagreislur um Icesave, um minningarbrf ESA og sast kvrun ESA um a fara me mli fyrir EFTA-dmstlinn. Skoum punkta sem g hef nefnt:

Innleiing tilskipuninni hr landi. EFTA-dmstllinn gerir ekki athugasemd vi innleiingu slendinga tilskipuninni og er a raun samrmi vi niurstu ESA ri 2002. (Mlaferli ESA og Icesave samningurinn eru tv skyld ml)

byrg rkisins TIF. Skrt er teki fram tilskipuninni a engin rkisbyrg getur veri skuldbindingum TIF:

Whereas this Directive may not result in the Member States' or their competent authorities' being made liable in respect of depositors if they have ensured that one or more schemes guaranteeing deposits or credit institutions themselves and ensuring the compensation or protection of depositors under the conditions prescribed in this Directive have been introduced and officially recognized;

Vart er hgt a ora etta skrar. S fyrir hendi kerfi til a byrgjast innln, vera stjrnvld ekki ger byrg. N kerfi var til staar. (Hvernig sem fer tapar jin)

Mismunun eftir jerni. EFTA-dmstllinn kemst a v a ekki var um slka mismunun a ra, en annarri forsendu en flestir sem fjlluu um etta atrii geru. Hann einfaldlega segir a ekki hafi komi til mismununar, ar sem astur voru ekki sambrilegar. g og fleiri byggum okkar skoun v a allir hafi veri varir me v a fra innstur til krfur. Sama niurstaa en gjrlk lagark.

Varandi essa sustu mlsstu, segir EFTA-dmstllinn nnast beint t, a hefu Bretar og Hollendingar ekki takmarka mlsstuna vi lgmarkstrygginguna, hefi lklegast veri sta til a fallast ess mismunun. Er a samrmi vi mna skoun essu atrii, .e. hr landi fengu allir agang a llum fjrmunum, en erlendis fengu menn bara agang a hluta fjrmuna.

Gur sigur en er mlinu loki?

Lti fer milli mla, a niurstaan morgun er gur sigur. Vi sem voru mtfallin Icesavesamningunum getum nna bari okkur brjsti og sagt okkur hafa fari me rtt ml.
Hinir vera a bta a sra, a viurkenna a eir hafi haft rangt fyrir sr.

mnum huga er essu mli ekki loki. Eftir er a ljka Icesavesamningunum, ar sem ljst er a TIF fkk ln hj Bretum og Hollendingum til a greia lgmarkstrygginguna. TIF falla lklega hir vextir og spurningin er hvort eim verur velt yfir rotab Landsbanka slands. er hpur innstueigenda, sem ekki fkk greitt t sama tma og arir. essi hpur gti stt btur til TIF.

Kostnaurinn sem gti falli TIF er v upp milljara tugi. essir peningar vera, samkvmt tilskipuninni, bara sttir til fjrmlafyrirtkja sem eru ailar a TIF. Verum viss um a a mun skila sr hrri tlnsvxtum.

N er samt rtt a fagna niurstunni fr v morgun sem sigri jarinnar gegn tilraun ESA, ESB, Breta og Hollendinga til a kga okkur til undirgefni.


mbl.is sland vann Icesave-mli
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Allt teki a lni - Endurbirt frsla

Fyrir nnast remur rum birti g frsluna sem hr er endurbirt tilefni vntanlegs uppgjrs vegna skulda Skipta, murflags Smans. eir sem rna frttir um a ml, hafa komi auga a egar Exista keypti tplega helmingshlut Smanum af rkinu, virist sem Exista hafi ekki lagt krnu kaupin. Allt var teki a lni. Um etta fjallai einmitt frslan mn hr fyrir remur rum, .e. trlegt auraleysi meintra aumanna. eir skmmtuu sr har upphir ar fr eim flgum sem eim tkst a komast yfir, en htta eirra vi kaupin voru engin, ar sem bin voru til leppfyrirtki me lgmarksfjrframlagi og san tekin ln fyrir llum pakkanum. Teki skal fram a egar g skrifai frsluna, var ekki allt komi fram sem nna er vita og var margt byggt giskunum og innsi. v miur hafi g ekki rangt fyrir mr einu einasta tilviki. En hr er frsla sem birtist 11. febrar 2010.

Tikk-tikk-tikk, tmasprengjan tifar, almenningur er a springa

g hef aldrei upplifa eins stand og nna er jflaginu. Hver afhjpunin ftur annarri um viskipti svo kallara aumanna, ar sem ljs kemur a eir ttu ekkert anna en nafni, veltur yfir landsmenn. lafur lafsson tti ekki einn aur v sem nota var til a kaupa hlutabrf hinu ea essu fyrirtki. Jn sgeir Jhannesson tti ekki einn aur v sem nota til a kaupa hlutabrf hinu ea essu fyrirtki. Brim keypti Icelandic Group og tti ekki einn aur af eim peningum sem notair voru vi kaup flaginu. Jhannes Jnsson br lxusvillu sem hann hefur ekki lagt einn aur . Hinir svo klluu aumenn voru upp til hpa menn n peninga ea a eir httu aldrei snu eigin aur r fjrfestingar sem eir tku tt . Veldi eirra var loftbla bygg afleium.

Hr landi byggust eignir "aumanna" hlutabrfum sem eir hfu "keypt" bnkunum. Kaupveri hafi nnast alltaf veri a fullu teki a lni hj bnkunum sjlfum gegn um eitthva leppflag. Peningurinn kom r bankanum, tk tvo, rj hopp og skiluu sr svo aftur inn bankann, ar sem hlutabrfin voru oftast keypt af aila sem notai peninginn til a gera upp skuld vi bankann. N hlutabrfin bnkunum voru svo notu sem trygging fyrir lnum sem notu voru til a kaupa nnur hlutabrf, sem notu voru sem trygging fyrir njum lnum, sem notu voru til a kaup enn nnur hlutabrf, sem notu voru sem trygging fyrir enn rum lnum, o.s.frv. Hvergi allri kejunni er lg til ein krna af eigin f. Eins og allir vita, er engin keja sterkari en veikasti hlekkurinn og fall bankanna hausti 2008 var til ess a keja brast. Mli er a nr ll hlutabrfaeign "aumanna" hkk saman svona keju sem er a leysast upp, eins og egar lykkjufall verur. Allir sem ekkja til prjnamennsku vita a ng er a ein lykkja falli til a allar lykkjur fyrir ofan missa festingu sna og ef ekki er gripi snarhasti til heklunlarinnar, getur flkin eyilagst.

"Auur" slenskra "aumanna" ltur nna t eins og peysa alsett lykkjufllum. Hann er a engu orinn. Hann var lklegast enginn allan tmann. a var allt fengi a lni. Dapurleg stareynd, sem margir af essum mnnum munu urfa a lifa vi sem eftir er vi sinnar. eir skreyttu sig me stolnum fjrum og gengu um nju ftum keisarans.

etta var hin opinbera eignahli "viskiptaveldi" eirra, en hva me hina opinberu hli. a runnu j strar fjrhir til eirra t r flgum "viskiptaveldisins". essar fjrhir virast vera tndar nema r hafi bara horfi htina. Satt best a segja, held g a str hluti af essum peningum su lngu bnir eyslufylleri "aumannanna" og egar sjirnir tmdust, var eina leiin til a tryggja meira agang a peningum a kaupa banka.

g sagi a standi jflaginu vri vikvmt. a er allt vi a springa. Almenningur sr flett ofan af hverri svikamyllunni ftur annarri. Vi urfum a horfa upp bankana leysa til sn hvert fyrirtki ftur ru. Fyrirtki sem "aumennirnir" og leppar eirra ttu a nafninu til, en bankarnir ttu raun og veru. "Aumenn" og leppar sem hafa lifa htt okkar kostna og vi eigum a borga reikninginn. "Aumenn" og leppar eirra eru a f allar snar skuldir felldar niur vegna ess a eir kunnu kerfi og hfu her lgmanna snum snrum, en almenning er kasta braumolum. Jn sgeir fr meiri afskrift einni frslu hj einu af svo klluu fyrirtkjum hans, en ll heimili landsins f af hsnislnum snum! ess vegna er almenningur a springa. Og eins og einn bankamaur komst svo snilldarlega a dag, verur flk "a stta sig vi a". g viurkenni a fslega, a a sau mr vi essi or sem vihf voru hpi flks sem er a fst vi vanda almennings alla daga, hver sinn htt. Mli er a vi urfum ekki a stta okkur vi a og vi eigum ekki a stta okkur vi a. a verur bankinn a stta sig vi.

En a var ekki bara viskiptaveldi "aumannanna" sem var svikamylla. Eignasafn gmlu bankanna sem tengdist viskiptum vi "aumennina" var ekki byggt neinu. Viskiptalkan gmlu bankanna byggi afleiuviskiptum, .e. loftblu ea spuklu. Ea g a nota kunnuglega samlkingu vi lauk r bmynd. Hva er inni lauk? Maur flettir hverju laginu ftur ru af og innst er ekkert. a er enginn kjarni lauk og annig var a me krfur bankanna "aumennina". a var ekkert ar a baki. Ekkert. rtt fyrir a mokuu bankarnir peningum "aumennina", sem eru nna a f allar snar skuldir felldar niur vegna ess a essir smu bankar hjlpuu "aumnnunum" a komast hj v a taka byrg. a sem meira er, veri er a astoa essa smu "aumenn" vi a eignast aftur fyrirtkin sem eir stjrnuu en ttu raunar aldrei neitt . Svo virist sem "aumennirnir" munu "eiga" meira eftir uppgjri, en eir ttu nokkru sinni ur. ess vegna er almenningur a springa.

Tikk, tikk, tikk - bmm!


svfnin sr engin takmrk?

Svipan birti frtt gr laugardag undir fyrirsgninni Lnveitandinn reyndi a innheimta afborganir af skuldabrfi sem hann hafi selt. frttinni er v haldi fram a a.m.k. eitt fjrmlafyrirtki og lklegast fleiri hefu haldi fram a innheimta ln, sem au ttu alls ekki og hfu v engan rtt a innheimta. Fjrmlafyrirtkin eru ekki nefnd nafn, en sagt berum orum a um banka s a ra.

skunin sem sett er fram frtt Svipunnar hljar upp , a banki hafi selt ln til hollensks fjrmlafyrirtkis, en rtt fyrir a lti lta t gagnvart lntakanum a bankinn vri enn lgmtur krfuhafi. egar lntakinn/greiandinn skai eftir v a sj frumrit skuldabrfsins, .e. geri meira en ska eftir "stafestu" afriti, tkst bankanum ekki a sna fram a hann hefi skuldabrfi vrslu sinni. Vi frekari eftirgrennslan kom ljs a vikomandi skuldabrf hafi veri selt til hollensks fjrmlafyrirtkis fyrir talsverum tma og a hollenska fjrmlafyrirtki hafi strax afskrifa brfi til a nta arlend lg um skattaafsltt (ea lkkunar skattskyldum tekjum/eignum). Eftir a a komst upp greiddi slenski svikarinn, v etta er ekkert anna en rakin fjrsvik, har upphir til a agga mli niur.

N veit g ekkert hvort umrdd saga s snn, en ver a viurkenna, a g hef haft veur af svona lguu, en bara sem kjaftasgum. essi skun er samt svo alvarleg a hana verur a rannsaka. ar sem vikomandi banki er ekki nafngreindur liggja allir undir grun. Raunar segir frttinni, a fleiri en einn banki eigi hlut.

g tla ekki a fara a geta mr til opinberlega hvaa bankar eiga hlut. g er ess full viss a Svipan hefi ekki birt essa frtt sna nema vera me reianlegar heimildir fyrir henni.

Trausti endanlega fari

Reynist essi frtt snn, er einfaldlega endanlega bi a rsta llu trausti sem bankarnir endurreistu hafa mgulega n a byggja upp. Staa lntaka er s, a eir hafa enga tryggingu fyrir v, a fjrmlafyrirtki sem er a innheimta ln eirra hafi yfirhfu umbo til eirrar innheimtu. Fyrirtkin sjlf, fyrirtki sem au tku yfir ea jafnvel fyrirtkin sem hrundu gtu hafa selt krfurnar til einhverra aila ti heimi (ea hr landi) sem keyptu krfurnar eim eina tilgangi a nta til skattahagris.

Hvers vegna er skuldara ekki tilkynnt, egar krfuhafaskipti vera krfu en krfuhafanum er tilkynnt egar skuldaraskipti vera? Af hverju hefur skuldari minni rtt a vita hver er krfuhafinn hans, en krfuhafinn a vita hver er skuldarinn? Af hverju fkk g ekki tilkynningu fr mnum viskiptabanka ea sparisji, egar krafan mig var fr fr einu aila til annars? Fru krfurnar essa lei ea eru eir ailar sem eru a innheimta lnin bara a gera a umboi einhverra? Af hverju veit g yfirhfu ekki hver er eigandi krfunnar mig og veit v ekki vi hvern g a tala til a f niurstu mlin? g komst t.d. fyrst a v ma 2012 a Arion banki tti krfu sem g var binn a reyna a semja vi Drma um fr v 24. gst 2009! Samt hafi Arion banki treka neita a semja vi mig um krfuna, ar sem Drmi tti hana!

g hef raunar heyrt skringuna v af hverju skuldari fr ekki a vita af breytingu stu krfuhafa. a er svo flki og san vilja krfuhafar oft vera nafnlausir! Einmitt, svo hgt s a svindla skuldurum eins og lst er frtt Svipunnar?

trlega auvelt framkvmd

Hvort sem essi frtt Svipunnar er rtt ea ekki, er etta greinilega mguleiki. Upprunalegur krfuhafi (og eir sem eftir koma) getur hvenr sem er selt krfuna einhverjum andlitslausum aila en samt haldi fram a innheimta reglulegar greislur af henni, vikomandi hafi engan rtt til ess, eirri tr a hinn ni krfuhafi s fyrst og fremst a kaupa krfuna til a nta til afskrifta skattalegu hagri.

Mli er a etta er svo auvelt framkvmd. slenski svikarinn arf bara a koma sr samband vi erlendan svikahrapp sem er til a taka tt leiknum. Lnasafn er a nafninu til selt hinum erlenda aila frnlegu undirveri sem strax afskrifar safni til a nta sr skattareglur vikomandi landi. slenski svikarinn fr sinn hlut 10-15% af andviri lnasafnsins og getur haldi fram a innheimta a upp topp, mean erlendi svikahrappurinn gefur upp snu heimalandi, a lnasafni s innheimtanlegt, frir heildarupph safnsins til gjalda hj sr og ntur skattalkkunar sem nemur 20-30% (ef ekki meira) af heildarupphinni. Bir svikararnir f eitthva sinn vasa. slenski skuldarinn er hvorki a gra n tapa, en a gera slenskir skattgreiendur og skattgreiendur heimalandi erlenda svikarans. (Svo er nttrulega spurningin hvort greislur skuldarans af lninu renni inn reikning fjrmlafyrirtkisins ea einhvers annars.)

Stafest afrit sanna ekkert

Stafest afrit skuldabrfa hafa hinga til tt fullngjandi snnun fyrir eignarhaldi ess sem leggur afriti fram krfunni. Sslumenn og dmstlar hafa raunar treka lti duga a fjrmlafyrirtki leggi fram slk stafest afrit. Mia vi frtt Svipunnar, eru au ekki jafnrugg snnun og tla tti.

Minnsta ml er a falsa slk skjl. Einfaldlega er teki afrit af skuldabrfi, sem hefur veri selt samverkamanni svikunum og a geymt skjalahirslu fjrmlafyrirtkisins stafrumritsins. Slkt afrit getur veri trlega nkvm eftirger frumritsins, t.d. ef frumriti hefur veri skanna inn og san prenta t. egar ska er eftir stafestu afriti, er teki ljsrit af afritinu og a skrar upplsingar um a um stafest afrit s a ra. Jafnvel fyrir fagmann er erfitt a greina hvort ljsrit af skjali s af frumriti skjalsins ea hvort tprentun innskannas skjals hafi veri ljsrita. Er v raunar me lkindum, a sslumenn og dmstlar skuli lta duga a leggja fram stafest afrit nema a fulltri sslumannsins ea dmstlsins hafi veri vistaddur egar hi stafesta afrit var tbi og geti vottu um a um sviki skjal s a ra. Hr landi virist a aftur verkahring skuldarans a afsanna a skjal s sviki fremur en krfuhafans a sanna a svo s.

S frtt Svipunnar rtt, er kominn upp tvrur vafi um hvort stafest afrit af frumriti stafesti nokkurn skapaan hlut. Eins og fram kemur frttinni, sndi bankinn lntakanum "allskonar pappra stimplaa og undirritaa sem stafest afrit af skuldabrfinu". etta reyndist allt vera merkilegt skjalafals ea lngu relt ggn. Spurningin sem arf a svara er: Hversu algengt er etta?

svfni sem sr engin takmrk

v miur, ver g a viurkenna, a g tri essari frtt Svipunnar fullkomlega. etta er bara enn eitt dmi um svfni sem virist vigangast innan slensku fjrmlafyrirtkjanna. g hef ori vitni a alls konar svfni og essi gengur ekki meira fram af mr en margar arar. g ori til dmis a fullyra, a ekki eitt einasta fjrmlafyrirtki slandi fer eftir kvum laga 107/2009 skuldarvinnslu einstaklinga, heimila og fyrirtkja. Nnast alls staar virist gilda s regla, a skuldi skuldari fjrmlafyrirtkinu tiltlulega lga upphi (undir 500 m.kr.) frs fyrr helvti en a fjrmlafyrirtki gefi nokku eftir fyrr en bi er a strpa skuldarann af llum eignum og eftir a er vikomandi helst keyrur gjaldrot. S skuldin hins vegar yfir 500 m.kr., er eins og afskrifa s hgri-vinstri og vikomandi heldur llum eignum snum a auki. Alls staar virist gilda s regla (fyrir sem skulda undir 500 m.kr.), a draga ml langinn eins og hgt er og gta ess a au hlaist allur mgulegur og mgulegur kostnaur og reyni skuldari a halda uppi mtrkum mlinu, eru stefnuvottar sendir me htanir um uppbo og gjaldrot.

Lei bankanna er allt of oft lei vingunar frekar en lei umru. v miur fyrir alla hafa bankarnir allt of oft haft rangt fyrir sr tlkun laga, en a hefur enn ekki ori til ess, a eir hafi ska eftir virum vi hagsmunasamtk lntaka til a f botn mlin. Hversu mrg heimili og fjlskyldur vera svipt llu snu og lg rst ur en bankarnir n ttum? Hversu mrg dmsml urfa a falla bnkunum hag ur en eir n ttum? Hvers vegna lta stjrnvld bankana vera einra um svo kllu rri fyrir skuldug heimili og fyrirtki, egar ljst er a etta eru rri fyrir fjrmlafyrirtkin til a hafa sem mest af heimilunum og fyrirtkjunum en ekki rri samrmi vi kvi laga nr. 107/2009 um rri fyrir einstaklinga, heimili og fyrirtki vegna banka- og gjaldmiilshruns. g veit ekki svrin, en mnum huga er ljst a almenningur mun ekki n rtti snum nema gegn um dmstla.


Eldfjll slandi - Allt fr hurasprengjum upp strstu bombur en ekki dmsdagssprengjur

Undanfarin tp tv r hafa birst af og til frttir um gnir sem stafa af slenskum eldfjllum. Sjlfur ritai g rherrum nverandi rkisstjrnar nokkra tlvupsta, ar sem g hvatti til a fara vinnu vi httumat vegna eldfjalla. S vinna er nna komin gang, en g ver a viurkenna a mr finnst 20 r nokku langur tmi til verksins.

rma tv ratugi hef g einn ea annan htt unni vi httumat og httustjrnun. Stundum hafa vifangsefni mn snert raunumhverfi og v hef g via a mr upplsingum um hrif af eldgosum og jarhrringum kringum starfssvi viskiptavina minna. Langar mig vegna furufrtta um a hr landi gtu veir dmsdagseldfjll a birta hr mjg stutta samantekt af v sem g hef via a mr gegn um rin um gnir af helstu virku eldstvum landinu og hrif sem gos eim hefu lfi landinu. etta er mjg grf samantekt, en g held a hn endurspegli gtlega stareyndir lklega su einhverjar villur rkum mnum.

Eru dmsdagseldstvar slandi?

Eldgosi Eyjafjallajkli vori 2010 hefur heldur betur dregi athygli fjlmila a landinu. fyrrdag, 2. janar, lagi PBS sjnvarpsstin Bandarkjunum hluta dagskrr sinnar undir httuna af eldfjllum slandi. Tala er um sland sem tifandi tmasprengju (en kannski er nr a tala um r tifandi sprengja) og veri me dmsdagstengingu. ar sem gnir af eldfjllum tengja saman tv hugasvi mn, .e. jarfri og httustjrnun, langar mig a fjalla aeins um essar meintu tmasprengjur.

ur en lengra er haldi, er rtt a benda , a va um heim eru mjg virk eldfjll sem hafa veruleg hrif lf ess flks sem br ngrenni eirra. Sum essara eldfjalla eru mun nr ttbli, en hin slensku fjll og eru mun virkari. vissulega hafi eldgos slandi haft mikil hrif heimsvsu og komast inn lista yfir tilkomumestu eldgos sem vita er um, einoka au ekki lista yfir slk gos. Rtt er a benda , a tv gos slandi eru talin hafa leitt til mikilla samflagsbreytinga, .e. H-3 Heklugosi fr um 1000 BC, en tali er a a hafi haft hrif lok bronsaldar, og san Skaftreldar sem taldir eru hafa leitt til frnsku byltingarinnar.

Mlikvari str eldgosa

egar jarfringar meta str eldgosa, er notaur VEI kvarann, en hann er veldiskvari lkt og Richterstigin fyrir jarskjlfta. Hst fer essi kvari 8 og hafa kaflega f eldgos heiminum mlst v stigi. Eldstin Yellowstone hefur sent fr sr vlkt gos minnst fjrum sinnum, tv eru ekkt fr Nja Sjlandi, tv fr Suur-Amerku og eitt fr Indnesu (tali hafa stula a v a mannkyninu fkkai um minnst 60%). Sasta ekkta gosi af essari str var fyrir um 26.500 rum.

Nsti flokkur VEI 7 er vel skipaur ekktum gosum, en ekkert slenskt kemst ann flokk. Aftur eru a annars vegar Yellowstone og Nja Sjland sem leggja til flest gosin essum flokki.

Strstu ekktu gosin slandi teljast vera af strargrunni VEI 6. M ar nefna sgulegum tma gosin kennd vi Eldgj, Veiivtn og Skaftrelda. Heklugosi, H-3, nr ekki einu sinni essari str.

Munurinn gosum slandi og flestum essum ofurgosum er, a hr hefur strstu gosunum fylgt miki hraunrennsli. Er v tala um a sland s eitt frra svi jrunni, ar sem miki magn hrauns kemur upp yfirbori (Large Igneous Province). Hr landi hafa t.d. komi upp nokkur af strstu hraunum sem runni hafa eftir sld og einnig sgulegum tma, .e. jrsrhraun, Eldgjrhraun og Eldhraunin sem runnu Skaftreldum. rtt fyrir grarlega str, rtt n au a komast inn VEI 6 flokkinn.

Eldstvar komnar tma?

n ess a hafa s essa tti PBS, m umfjllun um ra, a eir vsindamenn sem rtt er vi hafi hyggjur af v a sland s tifandi tmasprengja. Vissulega m bast vi strum gosum hr landi framtinni en lklegt er a strgos me afleiingum vi Skaftrelda veri nstunni.

Skemmtum aeins skrattanum og skoum mguleika sem virast vera stunni segjum nsta rsundi ea svo:

  • Reykjaneseldar. Rtt er a halda v til hagar, a veri er a tala um eldvirkni Reykjanesskaganum llum, .e. r eldstvakerfum kenndum vi Hengil, Brennisteinsfjll, Krsuvk og Reykjanes. essi kerfi gjsa frekar reglulega og eru komin tma. Gti eldvirkni hafist eim me litlum fyrirvara, en hvort a gerist essu ri, eftir 50 r ea 150 r, er mgulegt um a segja. Biin gti veri stutt, en hn gti lka ori nokkur hundru r. sustu goshrinu voru flest gosin eingngu hraungos og ltil aska fylgdi me rum. au stu flest stutt, allt fr nokkrum dgum upp feina mnui. Nokkur str hraun runnu og veri sama uppi teningunum nst, m bast vi a eim fylgi samgngutruflanir sem og skemmdir raflnum og rum lgnum. Svo fremi sem hraun renni ekki Heimrk, ttu vatnsbl Reykvkinga a vera rugg, en ekki vst a Hafnfiringar veri eins heppnir og san Suurnesjamenn. skala ramtavarningsins, sem g vsa til fyrirsgn, eru etta allt fr hurasprengjum og upp litlar, fallegar skottertur. g s fyrir mr, a veri hraunrennsli ekki ofsafengnara, a auvelt veri a stjrna braut ess fr babygg og rum mannvirkjum, vegir kunni a rofna.
  • Hekla. Fram til 1970 var Hekla takti sem gaf gos einu sinni til risvar hverri ld. annig hafi etta veri fr landnmi og jafnvel lengur. En 1970 br Hekla t af vananum og fr a gjsa litlum gosum um 10 ra fresti. Sast gaus ri 2000 og v er spurningin hvort Hekla s hrokkin gamla fari aftur ea hn gjsi me nnast engum fyrirvara, eins og hennar hefur veri vaninn. Ef nsta gos verur lkt og sustu fimm gos, m bast vi frekar ltilli skottertu me umtalsverum reyk, en fari hn sama fari og 1947, verur tertan strra lagi, en jafnframt er lklegt a lengra s slkt gos. Afleiingar af litlu gosi eru, eins og gefur a skilja litlar, en veltur miki vindttinni, ar sem margar mikilvgar virkjanir eru ngrenni fjallsins. Afleiingar af stru gosi vera umtalsver flormengun, vatnsbl spillast, rekstrartruflanir virkjunum svinu og aska gti lagst yfir bygg Hellu og Hvolsvelli. lklegt er a Heklugos, hvort heldur essu ri ea sar myndi, veri nokkru sinni dmsdagsgos.
  • Sunnan vi landi. Lti fer milli mla, a a eftir a gjsa oft sunnan vi landi. egar framla stundir mun Eyjumenn f akbraut milli lands og Eyja, en tli a taki ekki a.m.k. milljn r. Ftt bendir til ess a hreyfing s essu svi nna, en nsta gos gti komi upp Vestmannaeyjahfn ea ess vegna Landeyjahfn. Hr vri ferinni mgnu flugeldasning me tilkomumiklum sprengingum og ekki fyrir nokkurn mann a vera ar nlgt. lklegt er a etta gerist nstu rum ea ratugum, en Surtseyjargos og Heimaeyjargos sndu a ekkert m tiloka. Dmsdagsgos er lklegt, raunar nnast tiloka.
  • Katla. Gos Ktlu var fyrir vst 1918, en grunur er uppi um a hn hafi bi gosi litlum gosum 1955 og 1999. Fram a gosinu 1918 hafi Katla veri mjg gum takti. 30-60 r milli gosa, annig a 1955 og 1999 geta alveg staist t fr v. Gosin Fimmvruhlsi og Eyjafjallajkli gtu hafa ltt rstingi af Ktlu, en er a lklegt. Hafi hvorki gosi 99 n 55, er nverandi goshl Ktlu a lengsta fr jveldisld (mia vi skrar heimildir og vsindaleg ggn). Katla verur str skotterta (ea r skotterta) me strbrotinni sningu um mtt nttrunnar. Rma arf nrsveitir nokkrar vikur (2-3), en san fellur allt dnalogn aftur. (Nema a hn falli sama far og 17. og 18. ld, egar gos stu yfir nokkra mnui.) Lkurnar gosi essu ri eru tluverar, en a gti lka dregist nokkur r ea ratugi. A.m.k. er hreinu a veri gosi Ktlu sjlfri, er ekki um neitt dmsdagsgos a ra.
  • Gos sunnan og/ea suvestan Vatnajkuls. Ekki er hreinu hvernig ll essi goskerfi Vatnajkulssvinu tengjast ea hvort au tengist, en fr v sland byggist, hafa komi rj risagos svinu sunnan ea suvestan Vatnajkuls. Er g a vsa til Eldgjr (934), Veiivtn (1477) og Skaftrelda (1783-4). essi gos, sem eru tengd vi rj askilin kerfi, .e. Ktlu, Brarbungu og Grmsvtn ( essari r), nu a skila upp yfirbori meira magni af hrauni en ntmamaurinn hafi ur ori vitni a. Tv eirra, Eldgj og Skaftreldar, eru tv strstu hraungos sem samtmaheimildir eru til um. milli essara risahraungosa liu annars vegar rmlega 540 r og hins vegar 405 r. Fr Skaftreldum til dagsins dag eru san innan vi 230 r. Komi upp svona gos, er hgt a lkja v vi flugeldasningu, ar sem llu er tjalda til. Raunar sningu ar sem allt gti fari r bndunum. Lkurnar a svona gos veri nstu ri, ratugum ea rhundru eru hins vegar litlar og vri a fjandans heppni, ef nlifandi slendingar og nstu kynslir upplifu slk skp. Gti hikstalaust falli undir a vera dmsdagsgos fyrir sland, v fylgi n varla meirihttar breytingar fyrir umheiminn.
  • Grmsvtn. Taktfastasta eldst landsins (a.m.k. af eim sem lta til sn sjst). Gos r Grmsvtnum og nlgum eldstvum eru vel ekkt. au valda sjaldan bsifjum svo heiti getur, v su undantekningar. Er eins flug skotterta og hgt er a finna, en mean maur heldur sig gri fjarlg, m njta tsnisins. Gaus sast 2011 og v er lklegast a nsta gos veri ekki fyrr en 2014. etta er bara business as ususal, .e. pirringur og gindi, en lur hratt hj.
  • rfajkull. Vlva DV spir gosi r essu hsta fjalli landsins. ekkt gossaga jkulsins er ekki lng, en hn byrjar me skpum. Gosi ri 1362 var lengi vel mannskasta gos slandssgunnar og deila m svo sem um a hvort gosi Lakaggum hafi ori fleiri a aldurtila ea hvort a a flest dausfllin hafi ori af afleiddum stum. A.m.k. tilgreina margar heimildir gosi 1362 sem mannskasta eldgos slandssgunnar. En Litla-Hra fr ekki bara eyi, a grfst sku me manni og ms. a festist san ntt nafn, rfasveit. Gjsi rfajkull, er okkur htta a bija gu a hjlpa eim sem ar eru nlgt. Hr vru fer allir flugustu skoteldarnir pakkanum og flugeldasningin gti vara gan tma. Dmsdagsgos verur etta varla, en bi mikil og langvarandi hrif nrsveitir og lengra vri leita. Lkurnar gosi jklinum essu ri eru hins vegar hverfandi, ekkert s tiloka. Sast liu 365 r milli gosa og haldist a, er enn langt nsta gos ea svo htt 100 r.
  • Brarbunga og nlgar/tengdar eldstvar. Finni gosefni s lei upp fyrirbori gegn um Brarbungueldstina, m bast vi miklu sjnarspili. Raunar svo miklu a snd landsins gti breyst kjlfari. Kosturinn vi eldstina er stasetningin og v mjg lklegt a eldgosi sjlft me hraunrennslinu sem v lklega fylgir hafi mikil hrif lfi landinu. skufalli mun hins vegar gera a og a verur mjg miki mean ggurinn er undir vatni. Grmsvtn vera hjm eitt mia vi atganginn Brarbungu (komist gosi gegn um sinn). Veri gosi utan jkuls, mun hraun fla sem aldrei fyrr (ea nnast) og gosi standa drjgan tma. Hr erum vi a tala um risatertur og risabombur hundrua vs. Tmaramminn er aftur kaflega ljs og gti gosi svinu nstu mnuum ea alls ekkert nokkur rhundru. er rtt a nefna, a vefsu sem haldi er ti af Smithsonian stofnuninni, er Brarbungueldstin talin mjg virk um essar mundir. Tilgreind eru 10 hugsanleg gos svinu fr 1986. Ekkert af essum gosum hefur veri stafest. Kverkfjll eru tekin me hr, en au virast taka kipp vi og vi.
  • Askja og ngrenni. Sasta skjugos var fyrir rmu 51 ri. Milli ess og risagossins ri 1875 uru 7 smrri gos. Jarskjlftar og tskr brnun ss skjuvatni og kvikuhreyfingar jarskorpunni virast benda til ess a Askja s tilbin a rskja sig ea kvika leiti upp yfirbori ekki fjarri henni. Upptyppingar hafa veri ratsj jarfringa fleiri r og hefur menn dreymt um a ar hefjist dyngjugos. hugi manna fyrir dyngjugosi er skiljanlegur, ar sem au geta vara tugi ef ekki hundru ra, eins og sst vel Hawaii eyju, ar sem dyngjugos er bi a vera gangi ratugi. Veri niurstaan dyngjugos, mun a n efa styrkja ferajnustuna miki. Veri niurstaan hamfaragos, eins og 1875, er ftt spennandi vi gosi og best a vona, a a vari stutt. Munurinn essu tvennu er eins og blysfr og flugeldasningu ar sem eldur komst vart birgirnar! Gosi 1875 var til ess a sundir slendinga fru vestur um haf til Bandarkjanna og srstaklega Kanada.
  • Krflusvi og norur r. Krflueldar 1975-84 ttu margt skylt me stru hraungosunum sunnanveru landinu. Munurinn var lklega hve str hluti hraunrennslisins var undir yfirborinu. Nna aftur a fara a bora svinu og hver veit nema menn reiti ann nera til reii n. En llu grni sleppt, er etta a svi sem er lklegast er a gjsi nstunni. Gjsi arna, verur lti um flugelda en ess meira um blys og knverja. Gti veri ein og ein ltil skotterta. Lklega arf a ba einhver rhundru eftir nstu Krfueldum, en hve langt er gusu noran vi Krflusvi er ekki ljst. Land sem er sfellt a glina arf fyllingu a halda og hn berst bara nean fr.

Arar eldstvar sem ekki m afskrifa, lklegt s a r valdi skunda komandi ratugum, rhundruum og jafnvel sundum eru Hengill, Snfellsjkull, Ljsufjll, Hveravellir, Torfajkull og Esjufjll.

Hfum huga a minnst 28 eldstvar hafa gosi hr landi sustu 2000 r ea svo. ar af er tali a 16 eirra hafi gosi fr rinu 1900 og 8 til vibtar sgulegum tma. Margar hafa gosi oftar en einu sinni og r mrgum lkum ggum ea sprungureinum. Gosi Fimmvruhlsi snir okkur lka, a staur sem lklegur var til a gjsa getur vi rttar astur veri farvegur fyrir eldsumbrot. Loks er langur vegur v fr a r 28 eldstvar sem hafa lti sr krla undanfarin 2000 r su r einu sem vi urfum a ttast framtinni. Bi geta eldstvarkerfi legi dvala og eins tekur jarskorpan stugum breytingum.

F gos valdi miklum skaa

Hvernig sem v stendur, eru hrif eldgosa mannlf landinu trlega ltil, afmarkast nnast alltaf vi nrumhverfi eldstvanna og takmarkast tma vi stund sem umbrot eru gangi og einhverja mnui eftir. essu eru vissulega undantekningar, sem hafa reynst jinni mjg drkeyptar. Eru r helstar Heklugos 1104, gos rfajkli 1362, Skaftreldar 1783-4, skjugos 1875 og gosi Heimaey 1973. ll eiga essi gos a sameiginlegt, a lti var ri vi hrif eirra, hrifanna gtti varanlega langan tma og tjni fyrir samflagi var miki. En eru au nnast upptalin strtjnagosin. Er g ekki a gera lti r hrifum nlegs Grmsvatnagoss sveitirnar sunnan Vatnajkuls ea gossins Eyjafjallajkli mannlf undir Eyjafjllum. En mia vi hin gosin, voru hrifin smvgileg og viranleg.

Vktun takmarkar vonandi framtarskaa

Hr landi er vfemt net mlitkja sem horfa vakandi auga hreyfingar landsins. essi mlitki mttu vera fleiri, en samt er erfitt a kvarta. Vonandi verur essi mikla vktun til ess a takmarka m framtarskaa af eldsumbrotum. mgulegt verur samt a koma veg fyrir slkan skaa.

t fr sjnarhorni httustjrnunar er fyrsta skrefi a tilgreina bygg, mannaferir og eignir sem eru httusvum, hvaa gnir steja a eim, mla eftir bestu getu httuna og san tta sig eim agerum sem hgt er a grpa til svo draga megi r hugsanlegu tjni ea nota au tkifri sem bjast stunni. nokkrum tilfellum eru eldstvarnar einfaldlega ess elis, a forast verur bygg nlgt eim. rum eru lkurnar hamfaraumbrotum svo litlar, a segja m a httan s hverfandi. En httan s hverfandi, getur stra stundin runni upp, eins og gerist Heimaey fyrir tpum 40 rum. vera neyarvibrg a vera skilgreind og prfu. v urfa ll byggalg nlg eldstva, sem geta valdi hamfrum, a vera me tilbnar vibragstlanir um hvernig stai skuli a rmingu eirra ea kvea a fara smu lei og Savk og fra byggina af httusvi.

Eldstvar sem gna Reykjavkursvinu

ar sem strsta byggin landinu er samanjppuu nnast lfastrusvi vi Sundin bl, er ekki r vegi a skoa hvaa eldstvar geta skapa verulega httu fyrir ba hennar. lsingu minni a ofan, tel g litla gn stafa af eldstvakerfunum Reykjanesskaga, .e. kerfin kennd vi Brennisteinsfjll, Krsuvk og Reykjanes. Hi sama ekki vi um Hengilskerfi ea llu heldur Hengil sjlfan. Hann er hin mikla gn sem vakir yfir bum svisins. Svo vill til a Hengillinn er megineldst og sem slkur fer hann gegn um kvei runarferli. einu stigi ess ferlis, mun hann springa me meiri hamfrum en landi hefur upplifa rsundir ef ekki milljnir. Fjarlgin til Reykjavkur mun ekki verja ba svisins og ekkert nema algjrt skjl landslagi ea ngileg fjarlg mun verja flk fyrir v sem dynur yfir.

nnur eldst sem gnar Reykjavkursvinu er handan vi flann, .e. Snfellsjkull (og hugsanlega nnur kerfi Nesinu). S gn birtist ru efni, .e. formi flbylgju sem gengi yfir flann. Hve h s bylgja yri, er mgulegt a segja til um, en lklega allt a tugum metrar. A.m.k. ngu h til a fra nestu hir byggar vi sjvarsuna kaf.

Bar essar gnir eru me svo stjarnfrilega litlum lkum nna a vst er hvort rtt s a rvnta yfir eim. Hitt er anna ml, a nnast engar lkur su v a grpa urfi til tlunar um rmingu hfuborgarsvisins, er betra a hn s til, ef vntir atburir gerast, en a gripi s tmt. Vegna framangreindra tveggja gna, arf einnig a tba rmingartlun fyrir Akranes. Hamfarir Henglinum eru lka gn vi Hverageri, Selfoss, ingvallasveit og hugsanlega fleiri byggir Suurlandi, mean hamfarir Snfellsnesi gna bum vi allan Faxafla og Breiafjr.

treka skal, a ekkert bendir til ess a essar tvr eldstvar su nokku nlgt v a valda eim skunda sem gna gti bygg nlgt eim. Bar gtu gosi mrgum minni gosum ur en kemur a v stra. Rmingartlun ea varnartlun fyrir svi er samt eitthva sem gott er a hafa tilbi, v egar allt kemur til alls, gti rfin fyrir rmingu veri af allt annarri stu, t.d. vegna strrar flbylgju utan af hafi ea af mannanna vldum.

Hfundur hefur unni vi httustjrnun meira og minna sustu 20 r. Hann starfar n sem ryggisrgjafi hj Hewlett-Parkard ApS Danmrku.


mbl.is Engin tifandi tmasprengja hr
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Höfundur

Marinó G. Njálsson
Marinó G. Njálsson
Upplýsingaöryggi og persónuvernd eru mínar ær og kýr, þó ég blaðri um allt og ekkert hér á blogginu. Er í Hagsmunasamtökum heimilanna og berst fyrir réttlæti fyrir heimili í landinu.  Loks er ég faggiltur leiðsögumaður.  Netfangið mitt er mgn@islandia.is og netfang fyrirtækisins oryggi@internet.is.

Heimsknir

Flettingar

  • dag (17.8.): 0
  • Sl. slarhring: 15
  • Sl. viku: 143
  • Fr upphafi: 1648834

Anna

  • Innlit dag: 0
  • Innlit sl. viku: 97
  • Gestir dag: 0
  • IP-tlur dag: 0

Uppfrt 3 mn. fresti.
Skringar

gst 2017
S M M F F L
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband