Frá mínum bæjardyrum séð, þá er græðgin að drepa menn.  Fyrst það græðgin hjá stjórnendum Facebook að verðleggja bréfin upp úr öllu sem skynsamlegt er, þá er það græðgi hjá kaupendum sem vildu taka þátt í einhverju ævintýri, þ.e. enginn vildi missa af stóra vinningnum ef hann skyldi falla á þeirra tölu, og loks græðgi í þessum sömu kaupendum að hafa ekki á fjórum dögum (raunar innan við það þegar þetta er skrifað) fengið megagróða, þó búið hafi verið að vara þá við að þetta gæti farið í öfuga átt.

Ég spyr í fyrirsögn hvort dot com (.com) bólan sé að endurtaka sig.  Á vissan hátt er hún að gera það, en sá er munurinn, að þá fóru fyrirtæki almennt á markað á lágu gengi, ruku upp án innistæðu og lognuðust út af.  Núna er genginu stillt mun ofar en innistæða er fyrir og síðan lekur heilmikið loft úr blöðrunni, kannski frekar hægt að segja að menn hafi pumpað meira í dekkið en ventillinn þoldi og hann því byrjað að leka.  Annar munur er að Facebook er búið að vera til í fjölda mörg ár og verðmæti fyrirtækisins hefur því stöðugt verið að aukast.  Ég skil að vísu ekki alltaf hvers vegna verðmætið er að aukast, en ég er ekki með innsýn í viðskiptaáætlanir stjórnenda.  Hef þó alltaf álitið að fjármagn frá rekstri sýndi heilbrigði rekstrarins og síðan hlutfall vaxtagreiðslna og afborgana af þessari tölu, en ekki hagnaður eftir afskriftir og alls konar bókhaldslegar krúsidúllur.  Þessar tölur hefur mér sýnst ekki gefa tilefni til að halda að Facebook sé yfir 1.000 milljarða kr. virði a.m.k. um þessar mundir.  Þriðji munurinn, er að .com bólan byggði oft á hugmyndum fyrirtækja sem ekki voru komnar í framkvæmd.  Voru á teikniborðinu.  Facebook er þarna og ef fyrirtækið myndi krefjast 5 USD í árskriftagjald á ári, þá myndu líklegast flestir borga án umhugsunar.  Hver þolmörkin eru á þessu gjaldi eru, veit ég ekki, en ég held að jafnvel 5 USD á mánuði myndu ekki fækka mikið í hópnum.  Síðan gæti fyrirtækið verið með ókeypis þjónustu með lágmarksþjónustustigi og síðan áskriftarþjónustu með auknu þjónustustigi.

En hvað telja menn að hafi farið úrskeiðis?

Hroki er eiginlega það orð sem maður sér og heyrir oftast.  Hroki hjá stjórnendum Facebook, hroki hjá stjórnendum Morgan Stanley, hroki hjá stórum fjárfestum sem töldu sig eiga áskrift að IPO hagnaði.  En það var margt fleira.  Raunar segja menn að flest hafi farið úrskeiðis sem gat farið úrskeiðis.

Fyrst má nefna að hækka útboðsverðið bara degi fyrir útboð, en það var gert til að freista fleiri eigenda til selja.  Ekki eru verðbréfamiðlarar á einu máli hvort það hafi verið nóg til að anna eftirspurn, en flestir eru á þeirri skoðun að um yfirskot hafi verið að ræða á báðum þáttum.

Næst er að tölvukerfi NASDAQ hökkti á fyrstu mínútunum eftir að sala á hlutabréfum Facebook hófst og vissu menn ekki hvort sölur höfðu gengið í gegn eða ekki.  Ástæðan mun hafa verið mikill fjöldi fjárfesta dró kauptilboð sín til baka í upphafi útboðsins.  Svo mikill að tölvukerfið réð hreinlega ekki við álagið.  Tók þvi talsverðan tíma að greiða úr þessu.  Er þetta enn ein vísbendingin um að menn hafi ætlað sér um of.

Þegar salan komst á skrið, þá rauk verðið fyrst upp um ýmist 4 eða 5 USD, en féll svo fljótlega aftur nánast niður í útboðsgengið.  Það varð til þess, samkvæmt erlendum fjölmiðlum, að Morgan Stanley greip inn í með kauptilboð á hærra gengi.  Það ýtti gengi tímabundið aftur upp, en jafnvel Morgan Stanley er ekki nógu öflugt til að halda uppi genginu, svo það endaði á "unch" eða á útboðsgenginu.

Fjórða klúðrið er að gefa mönnum of langan tíma til að hugsa sinn gang.  Útboðið var á föstudegi og því höfðu menn helgina til að hugsa málin.  Niðurstaðan var fall bæði mánudag og þriðjudag, þó eitthvað hafi bréfin rétt úr kútnum í dag.

Ekki má líta framhjá misvísandi upplýsingum um afkomu og framtíðartekjur.  Að slíkar upplýsingar séu á sveimi á útboðsdegi getur ekki annað en valdið óróa og ótta.  Hverju á að trúa?

Margir verðbréfaráðgjafar höfðu mælt gegn því að fjárfestar keyptu bréf á því útboðsgengi sem búist var við, þannig að hærra útboðsgengi var þessum aðilum enn síður þóknanlegt.  Það gæti hafa ýtt af stað skriðu kauptilboða sem dregin voru til baka á fyrstu mínútum útboðsins.

Loks verður að nefna að GM tilkynnti í síðustu viku að fyrirtækið ætlaði að hætta að auglýsa á Facebook.  Þessi tilkynning gat ekki komið á verri tíma.  Þarna var einn af stærstu auglýsendum í heimi að segja að Facebook væri lélegur auglýsingamiðill, en Facebook ætlar einmitt að ná í drjúgan hluta tekna sinna í gegn um persónumiðaðar auglýsingar.  Talandi um anticlimax, þá var þetta major.

Merkilegt er í þessari umræðu, að menn vilja draga stjórnendur Facebook og Morgan Stanley til ábyrgðar vegna lækkunar gengis hlutabréfanna.  Þetta er nú svo ótrúlegur barnaskapur, að ég átta mig ekki á svona kjánagangi.  Flestir sem keyptu í Facebook vissu af því að verðið var talið í hærri kantinn.  Menn áttu líka að vita að Facebook hefur ekki verið að sýna hagnað sem stendur undir þessu verði.  Margir kaupendur voru að versla til að bæta skrautfjöður í hattinn sinn, þ.e. geta sgat að þeir hafi keypt á útboðsdegi.  Einnig voru menn að kaupa í þeirri von að ná í skjótfenginn gróða.  Ætluðu að kaupa snemma áður en gengið ryki upp, þó ekki væri nema í stuttan tíma, og þá ætluðu menn að raka inn hagnaði.  Örlögin léku á þá og nú verða menn að sýna þolinmæði sé á annað borð rými fyrir slíkt.

Gleymum ekki hinni hliðinni á málinu.  Hvað ef gengið hefði rokið upp um 50% á útboðsdegi?  Þá hefðu þeir sömu og núna kvarta barið sér á brjósti og hrósað Morgan Stanley og Facebook fyrir velheppnað útboð.  Þeir hefðu náð því markmiði sínu að kaupa ódýrt og selja dýrt.  Eftir hefðu setið gríðarlegur fjöldi, sem hefði keypti í seinni bylgjunum (þegar þeir hefðu fengið glýju í augun yfir hækkun verðsins), með 10, 20 eða 30 USD tap.  Þá hefðu sem sagt fagmennirnir grætt og leikmennirnir tapað og allt verið í lagi.  En þegar fagmennirnir tapa, þá er maðkur í mysunni, þó í raun hafi bara hrokinn og græðgin haft menn undir.

Er eitthvað að óttast?

Ég er sannfærður um að verð hlutabréfa í Facebook á eftir að fara upp fyrir útboðsgengi.  Raunar langt upp fyrir.  Spurningin er ekki hvort heldur hvenær.  Þegar þetta er skrifað kl. 18.15 23.5.2012, þá er gengið 31,7493 USD og hefur hækkað um 2.47% frá opnum í dag.  NASDAQ segir að lægsta gengi dagsins hafi verið 30 USD og það hæsta 32,5 USD.  Svona á þetta eftir að sveiflast og kæmi mér ekki á óvart, að á einhverri stundu fari gengið niður í 20 - 25 USD, jafnvel neðar, en síðan endurheimti það smátt og smátt fyrri styrk.

Hvert er virði Facebook?  Ef miðað er við markaðsverð annarra tæknifyrirtækja, þá gæti gengið alveg farið niður í 6 - 7 USD.  Er þá miðað við tífaldan ætlaðan hagnað á hlut fyrir árið 2013.  Sé miðað við hærra hlutfall, þá hækkar verðið í samræmi við það.

Hlutabréfaviðskipti snúast mikið um að geta beðið.  Þurfa ekki að selja þegar gengið er lágt.  Þreyja Þorrann, eins og við myndum segja.  Og náttúrulega vona að fyrirtækið geri það líka.  Það var nefnilega ekki það sem gerðist í .com bólunni, þ.e. fyrirtæki hurfu af markaði.  Svo merkilegt sem það er, þá eru mörg þeirra enn á lífi.  Sum sem sjálfstæð fyrirtæki, en flest sem deildir/einingar innan öflugri fyrirtækja.

En aftur af hlutabréfaviðskiptum.  Ég var staddur í Bandaríkjunum mánudaginn 19. október 1987.  Sá dagur er oft kallaður "the Black Monday".  Þann dag gerðist það sem öllum þótti óhugsandi.  Tölvurnar tóku völdin og felldu Dow Jones hlutabréfavísitöluna um 500 stig.  Já, Dow Jones fór úr rúmum 2.700 stigum niður í rúmlega 2.200 stig á einum degi.  Enn þann dag í dag er þetta mesta hlutfallslega lækkun á einum degi.  (Kerfinu var breytt til að koma í veg fyrir að það endurtæki sig.)  Fjöldinn allur af hlutabréfaeigendum töpuðu háum fjárhæðum og sérstaklega man ég eftir umræðunni um eftirlaunasjóðina og síðan þá sem frömdu sjálfsmorð.

Hvar er Dow Jones núna?  Hvert er gengi fyrirtækjanna sem féll eins og steinn 19. október 1987?  Ég ætla svo sem ekki að skoða einstök fyrirtæki, en Dow Jones (DJIA) stendur í 12.400 stigum, þ.e. 460% hækkun frá lokagenginu 19. október 1987.  Ekki hafa öll fyrirtækin hækkað jafn mikið og ný fyrirtæki hafa komið inn í vísitöluna sem eiga þátt í risi hennar.

Málið er að í hlutabréfaviðskiptum er þolinmæði dyggð.  Raunar svo mikil að orðið hefur til nokkuð sem heitir "forever stock" eða eilífðarbréf.  Þetta eru hlutabréf fólk, sjóðir og fyrirtæki kaupa til að eiga og hafa tekjur af í gegn um arð.  Þá skiptir ekki máli hvers virði lutabréfin eru heldur hve mikinn arð þau gefa.  Upphafleg fjárfesting upp á 100 USD geta gefið í arðgreiðslur á löngum tíma margfalda þá upphæð og svo til viðbótar hækka bréfin yfirleitt í virði.  Ég hef trú á því að Facebook-bréfin gætu orðið að svona "eilífðarbréfum".  Þó svo að arðgreiðslur verði líklega ekki miklar til að byrja með, þá muni þær sækja í sig veðrið miðað við útboðsgengi.

Ástæða ummæla Þóreyjar er beiðni stjórnvalda um að lífeyrissjóðirnir komi meira til móts við skuldsettar fjölskyldur í landinu.  Þórey fullyrðir líkt og aðrir framámenn í lífeyrissjóðunum, að sjóðunum sé óheimilt að gefa eftir innheimtanlegar kröfur.  Vil ég leyfa mér að setja spurningamerki við þessa fullyrðingu, þar sem ég er þess nokkuð viss, að lífeyrissjóðirnir hafi einmitt verið á fullu í slíku gagnvart hinum og þessum lögaðilum.  Er ég nokkuð viss um, að sjóðirnir hafi tapað að óþörfum milljörðum, ef ekki milljarða tugum, á því einu að hafa gengið of snemma til samninga, hafa gefið eftir í samningaviðræðum og hafa ekki skilyrt samninga við að fá eignarhlut í þeim fyrirtækjum sem samið hefur verið við.

Hvenær er skerðing brot á stjórnarskrá og hvenær ekki?

Nú ætla ég ekki að deila við dómara Hæstaréttar, en vil samt velta því upp, hvernig standi á því að lífeyrissjóðir hafi gegn um tíðina ýmist aukið eða skert réttindi í samræmi við tryggingafræðilega stöðu sjóðanna.  Er þetta í samræmi við 2. mgr. 39. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.  Einnig er tekið á þessu í 8. tl. 2. mgr. 27. gr. sömu laga.  Eina skilyrðið sem sett er varðandi slíkar skerðingar er að upplýsingar um þær "komi fram í samþykktum lífeyrissjóða og hljóti sem slíkar staðfestingu fjármálaráðuneytis í samræmi við 28. gr. laganna", eins og kemur fram í túlkun Fjármálaeftirlitsins frá 20.2.2007.  Í túlkun FME segir í 1. mgr.:

Nokkuð er um að áunnin réttindi sjóðfélaga lífeyrissjóða séu aukin eða skert um tiltekið hlutfall í samræmi við 2. mgr. 39. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og að slíkar breytingar á réttindum komi ekki fram í samþykktum sjóðanna.

Hér er FME að setja ofan í við sjóðina að hafa ekki gert breytingar á samþykktum um leið og réttindi eru aukin eða skert, en ekki ekki að setja ofan í við þá að hafa brotið stjórnarskrána með því að skerða réttindi.  Ekki er minnst einu orði á stjórnarskrárvarin eignarréttindi.  Nei, það þykir sjálfsagt og eðlilegt að skerða réttindi, þegar lífeyrissjóðirnir hafa ekki náð að ávaxta eignir sínar, þannig að þær standi undir skuldbindingum.

Hvort er það, Þórey, mega lífeyrissjóðirnir skerða réttindi sjóðfélaga eða ekki?  Ef þeir mega ekki skerða réttindin, hvar í lögum nr. 129/1997 er það nákvæmlega tiltekið að það megi ekki og hvernig fer það saman við 39. gr. laganna?  Megi ekki skerða réttindin, hvernig stendur þá á því, Þórey, að lífeyrissjóðirnir hafa verið að skerða réttindi hægri vinstri nánast frá stofnun þeirra?  Hér eru nokkur dæmi frá síðustu árum:

• Stafir lífeyrissjóður:  Frétt af ársfundi fyrir starfsárið 2009
• Gildi lífeyrissjóður:  Afkoma kynnt á ársfundi (2010)
• Stapi lífeyrissjóður:   Tillögur til breytinga á samþykktum (lagt fyrir ársfund 2012) og Réttindi lækka um 6%
• Lífeyrissjóður verzlunarmanna:  Lífeyrisgreiðslur lækka

Hægt væri að fara nokkur ár aftur í tímann og taka t.d. skerðinguna sem ýmsir lífeyrisþegar og sjóðfélagar þurftu að þola við sameiningu sjóðanna á síðasta áratug.

Spurningin sem vaknar við þetta er:  Hvers vegna eru þær skerðingar sem minnst er á í ofangreindum fréttum sjóðanna löglegar, en þær sem fælu í sér að koma til móts við skuldug heimili eru það ekki?  Ef réttindi eru varin af stjórnarskránni, af hverju má stundum skerða þau og stundum ekki?

Hver borgar brúsann?

Næsta atriði í ummælum Þóreyjar sem ég vil fjalla um, er sú fullyrðing (sem ég efast ekki um að sé rétt) að um 652 milljarða vanti inn í lífeyrissjóðakerfið til að sjóðirnir geti staðið við skuldbindingar sínar.  Eignir sjóðanna eru eitthvað í kringum 2.200 ma.kr., þannig að 652 ma.kr. nema því rétt um 30% af þeirri tölu.  Eins og staðan er um þessar mundir vantar lífeyrissjóðin 3 krónur af hverjum 13 sem þeim er ætlað að greiða út eða tæp 23%.  Þetta er ekkert smáræði.

Í færslunni Kynslóðatilfærsla lífeyriskerfisins er frá þeim YNGRI til þeirra ELDRI! fjalla ég um það sem ég tel vera mesta vanda lífeyrissjóðakerfisins og jafnframt hvernig er verið að svína á framtíðarlífeyrisþegum.  Þórey Þórðardóttir tók fram í dag, að almenna lífeyrissjóðakerfið vantar 159 ma.kr. til að standa við skuldbindingar sínar.  Hvaðan eiga þessir 159 ma.kr. að koma?

Forkólfar lífeyrissjóðakerfisins eru búnir að teikna upp björgunaráætlun.  Launþegar og launagreiðendur framtíðarinnar eiga að borga.  Til þess að Ásmundur Stefánsson geti fengið lífeyrinn sinn (hann varð 67 ára í mars 2012), ef hann kýs að byrja töku 67 ára, þá þarf að taka pening sem greitt var inn fyrir einhvern annan.  Í tilfelli Ásmundar er erfitt að átta sig á því hver borgar brúsann, en af lífeyrinum sem hann fær frá árum sínum á almennum vinnumarkaði (m.a. starfsmaður og forseti ASÍ), þá þurfa aðrir sjóðfélagar að standa undir 10% af lífeyrinum hans, hann kom í stutta stund við á Alþingi (varaþingmaður) og fyrir það borga skattgreiðendur, þá vann hann talsvert í bankakerfinu, en lífeyrissjóður bankamanna er í góðum málum, þannig að hann stendur undir útgjöldum vegna Ásmundar.

Sé viðkomandi lífeyrisþegi ríkisstarfsmaður og hefur greitt í LSR alla sína starfsævi, þá vantar aftur mun meira.  Eignir opinberu sjóðanna (þ.e. sjóðanna sem eru með ríki eða sveitarfélög sem bakhjarla) eru  um 1/4 hluti af öllum eignum lífeyrissjóðanna, þ.e. um 550 ma.kr.  Samkvæmt tölum Þóreyjar vantar opinberu sjóðina um 490 ma.kr. til að standa við skuldbindingar eða um 47%.  Það þýðir að þegar fyrrverandi opinber starfsmaður er að fá greiddan út lífeyrinn sinn kemur nærri því önnur hver króna frá einhverjum öðrum.  Vissulega skuldar ríkið LSR háar upphæðir, en kerfið er þannig að ekki er á hverju ári greidd endanleg upphæð fyrir alla inn í sjóðinn, heldur breytist talan ár frá ári vegna launaþróunar eftirmanna.

Eitt er samt alveg á hreinu:

Fæstir sem eru að taka út lífeyri í dag eiga fulla innistæðu fyrir honum í sjóðnum sínum!

Þetta vita forkólfar lífeyriskerfisins mæta vel, en hafa ekki viljað tala of mikið um það opinberlega.  Menn hnýta í að tekjutengingarnar séu miklar, en fólk um þrítugt í dag mun ekki fá neitt af viti út úr lífeyrissjóðnum sínum, þegar þar að kemur, verði ekki mikil breyting á.

Lausn forkólfa lífeyriskerfisins er ekki að viðurkenna, að eldri kynslóðirnar eigi ekki fyrir þeim lífeyri sem þeim er ætlaður.  Nei, í staðinn eiga þeir sem eru á vinnumarkaði að greiða aukalega í sjóðina svo hinir sem eru að fá meira en sjóðirnir hafa efni á, geti fengið það sem þeim var lofað.  Málið er bara að menn gleymdu nokkrum mikilvægum hlutum þegar þessi loforð voru gefin.  Eitt var að hér gæti komið eitt stykki efnahagshrun, annað að fjárfestingastjórar lífeyrissjóðanna eru misgóðir í að ávaxta fé þeirra, þriðja að launaþróun hafi verið á þann hátt, að launþegar ávinni sér meiri rétt samkvæmt kerfinu, en samkvæmt inngreiðslum.

Já, lausn "gamlingjanna" í forystusveit lífeyriskerfisins undanfarin ár (Þórey er svo ný í starfi að hún telst ekki til þessa liðs) var að búa til gríðarlega kynslóðatilfærslu frá yngri sjóðfélögum til hinna eldri.  Þessi tilfærsla byrjaði fyrir rúmum 7 árum, en fram að þeim tíma greiddi launþegi á almennum markaði og launagreiðandi hans jafnvirði 10% launanna í iðgjald.  Á tveimur árum var þetta hlutfall hækkað um 20% án þess að réttindaávinningur breyttist nokkuð. Nei, þessu 20% viðbótarframlagi var fyrst og fremst ætlað að leiðrétta skekkjuna sem komin var í kerfið.  Lesa má nánar um þetta í  skýrslu sem Samtök atvinnulífsins gáfu út árið 2006 og fjallar um lífeyriskerfið frá ýmsum hliðum.

Of langt mál er að fara í gegn um allt sem gert hefur verið eða ætlunin er að gera til að "laga" lífeyriskerfið.  Sanngjarnast og eðlilegast er að gera leiðréttingu sem virkar þannig að allir taki á sig högg, en þó mismikið.  Þannig lögðu Hagsmunasamtök heimilanna til, þegar verið var að ræða um þátttöku lífeyrissjóðanna í björgun skuldsettra heimila, að þeim sem væru byrjaðir töku lífeyris væri hlíft við skerðingu.  Vandi sjóðanna sem við stöndum frammi fyrir vegna framtíðarskuldbindinga er miklu stærra verkefni og aldrei verður hjá því komist að láta þá sem byrjaðir eru töku lífeyris taka þátt í því.  Það má aftur gera þannig, að skerðingin verði enginn við ákveðinn aldur, en aukist síðan stig af stigi eftir því sem sjóðfélaginn á lengra eftir í lífeyrisaldurinn.  Í staðinn væri hægt að láta launþegana njóta þess, sem átti að fara í hærri iðgjöld, eða skipta því á milli launþega og launagreiðenda.

Spurningin var:  Hver borgar brúsann?  Svarið við því er kannski annað en lesa má úr umfjölluninni að ofan.  Verði kerfið leiðrétt framvirkt með hærri iðgjaldagreiðslum, þá borga launagreiðendur framtíðarinnar brúsann.  Slíkt mun gera íslenskt atvinnulíf verr búið til samkeppni við erlend fyrirtæki.  Slíkt mun líka draga úr hæfi atvinnulífsins til að greiða hærra kaup.  Ætlunin er nefnilega að fara með iðgjöldin upp í 15,5% frá og með 1. janúar 2020 og ekki er víst að það verði endastöðin.  Þetta þýðir nánast að hækki laun um 6.000 kr. þá renna 1.000 kr. (sem launþeginn og launagreiðandinn skipta á milli sín) til lífeyrissjóðsins í formi iðgjalds.  Þessi ákvörðun um hækkun iðgjaldsins í 15,5% var tekin fyrir hrun, þannig að nú þarf að bæta fyrir það líka, líklegast með ennþá hærra iðgjaldi.  Og hvað ef það verður annað hrun?

Verði kerfiðhins vegar leiðrétt "afturvirkt", þá mun sjóðfélaginn/lífeyrisþeginn borga brúsann og síðan að einhverju/talsverðu leiti skattgreiðendur.  Sem sjóðfélagi í nokkrum sjóðum, m.a. LSR, þá tel ég það vera sanngjarnari lausn.  Vissulega þarf að finna einhverja lausn á stöðu fólks í opinberu sjóðunum, þannig að hreinlega yrði reiknað afturvirkt hver réttindi sjóðfélaga hefðu verið, ef um eðlilegan réttindaávinning hefði verið að ræða og síðan vega á einhvern hátt upp launamun.  Ekki er víst að þetta kosti neitt að ráði, svo merkilegt sem það er, a.m.k. ekki við þessar ótrúlega ósvífnu tekjutengingar sem eru í almannatryggingakerfinu í dag.

Hvernig sem á allt er litið, þá borga annað hvort launagreiðendur framtíðarinnar eða skattgreiðendur framtíðarinnar brúsann að mestu leiti.  Kannski er lausnin að skipta reikningum í þrennt, þ.e. hækka iðgjöld eitthvað, skerða áunnin réttindi að hluta og síðan láta skattgreiðendur (sem eru í báðum hópum) taka á sig restina með ýmist hækkun skatta eða sparnaði í ríkisrekstri.

Hér er færslan:

Eftir að hafa lesið skýringu Tryggingastofnunar ríkisins á kostnaðarþátttöku lífeyrisþega vegna dvalar á sjúkrastofnunum eða dvalar- og hjúkrunarheimilum, þá eru skilaboðin alveg skýr:

Lífeyriskerfið miðar við að sjóðfélagi fái greiddan lífeyri sem nemur 56% af mánaðarlaunum.  Í fréttatilkynningu frá TR kemur fram að hver íbúi á dvalar- eða hjúkrunarheimili greiði með tekjum sínum allt að 311.741 kr. á mánuði til viðkomandi heimilis umfram fyrstu 65.005 kr. eftir skatta.  Það sem upp á vantar 689.417 kr. kemur frá ríkinu.  Þessar 311.741 kr. er örugglega eftir skatta, þannig að til að fá eitthvað umfram 65.005 kr. á mánuði í sinn hlut, þá þarf viðkomandi að vera með 376.746 kr. á mánuði í lífeyri eftir skatta eða 541.420 kr. áður en skattar eru teknir af miðað við núverandi skattkerfi.  Nú til að fá 541.420 kr. í lífeyrisgreiðslur, þá þarf viðkomandi að hafa yfir 966.000 kr. á mánuði í laun meðan viðkomandi er á vinnumarkaði, þ.e. 541.420/0,56 = 966.821.

Sá sem er með launatekjur milli 116.000 - 966.000 kr. og dvelur á sjúkrastofnun, dvalar- eða hjúkrunarheimili sér ekki eina krónu af þeim iðgjöldum sem viðkomandi greiðir í lífeyrissjóð af þessum allt að 850.000 kr.  Bara til að skilja um hvaða upphæð er að ræða, þá er 12% af 844.000 = 102.000 kr. á mánuði eða  1.224.000 kr. á ári og 42.840.000 kr. á starfsævinni miðað við 35 ára starfsævi.  Sé starfsævin 40 ár fer upphæðin upp í tæplega 49 m.kr. og 55 m.kr. fari starfsævin upp í 45 ár.  Skilaboðin eru skýr:  Eingöngu þeir allra tekjulægstu eiga að leggja fyrir í lífeyrissjóð.  Allir aðrir koma verr út úr því en að eiga peninga undir kodda.  (Allar tölur eru núvirtar.  56% talan er fengin úr lögum og út frá henni er 3,5% árleg raunávöxtunarkrafan reiknuð.)

Í álitsgerðinni eru talin upp 26 atriði sem lögfræðingarnir fjórir telja að fá þurfi á hreint áður en hægt er að fara í endurútreikning áður gengistryggðra lána.  Ég hef tvennt við þetta að athuga:

1.  Fjármálafyrirtækin eru þegar búin að afskrifa í bókum sínum háar upphæðir vegna dómsins frá 15. febrúar 2012.  Þetta var fært til afskriftar á árinu 2011!  Hvernig, í fyrsta lagi, geta bankarnir yfirhöfuð vitað hver þessi tala er, þegar reka þarf allt að 26 sjálfstæð mál til að finna út hvernig á að endurreikna lánin, og í öðru lagi, hvernig geta þeir fært eitthvað sem afskriftir árið 2011, sem ekki er ljóst fyrr en í fyrsta lagi síðla árs 2012 og jafnvel mun síðar, hvernig endar?

2.  Hvers vegna er ekki spurt um gildi þess að Seðlabankavextir eigi yfir höfuð að gilda?  Ég hef nokkrum sinnum fært rök fyrir því að Hæstiréttur hafi í máli nr. 471/2010 verið leiddur að rangri niðurstöðu.  Að niðurstaðan um Seðlabankavexti hafi verið í andstöðu við lögin sem rétturinn dæmdi eftir.  Þá er ég að vísa til þess að 3. og 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 gilda þá aðeins að ekki sé kveðið á um annað í samningum, venjum eða lögum.  Staðreyndin er sú að samningarnir kveða á um vextina, venjan er að greiða vexti sem eru með álag ofan á fjármögnunarvexti og lagaákvæðin eru  nokkur sem fjalla um rétt neytenda.

Mér finnst atriði 2 vera mikilvægasta ágreiningsefnið sem skera þarf úr um.  Þ.e. var niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 röng.  Meðan úr því hefur ekki fengist skorið, þá skiptir niðurstaðan varðandi fjölmörg af þessum 26 atriðum engu máli.

Atriðin sem skoða þarf að mati lögfræðinganna

Mörg af þeim atriðum sem lagt er til að séu skoðuð er sparðatíningur.  Greinilegt er að fjármálafyrirtækin ætla ekki að nota heilbrigða skynsemi á nokkurn skapaðan hlut heldur skal allt fara fyrir dóm.  Gott og blessað, látið reyna á þetta allt.

En hér eru atriði eins og ég skil þau:

1. Hvenær hætti skuldari að vera í góðri trú um að samningsvextir giltu.
2. Hvort á að greiða samningsvexti af íslenskum höfuðstóli eða gengistryggðum höfuðstóli.
3. Hefur neytendavernd verið borin til grafar eða virkar hún enn í íslenskum lögum.
4. Hvenær telst skuldari í skilum, þegar hann hefur nýtt sér úrræði fjármálafyrirtækis.
5. Telst það fullnaðarkvittun ef vöxtum hefur verið bætt á höfuðstólinn.  (Bara lögfræðingum fjármálafyrirtækja dettur í hug að svo sé ekki.)
6. Eiga kúlulánþegar annan og minni rétt en aðrir.
7. Breytist réttarstaða skuldara hafi hann lent tímabundið í vanskilum en síðan gert allt upp.
8. Gilda ákvæði laga nr. 151/2010 um vanskil og ýmislget fleira.
9. Þarf að eltast við upphæð hverrar einustu höfuðstólsgreiðslu og gera samanburð milli gengistryggðrar raungreiðslu og reiknaðrar greiðslu ógengistryggðs láns.
10. Hvernig skal fara með lán sem voru í vanskilum áður en þau voru endurútreiknuð skv. lögum nr. 151/2010.
11. Fordæmisáhrif fyrir lögaðila.
12. Voru einhverjir skuldarar sem ekki misskildu að samningsvextir ættu ekki að gilda.  (Mönnum datt sem sagt í hug að einhverjir lántakar vissu fyrirfram að vextir lánanna sem þeir tóku væru lögleysa.)
13. Gæti einhver kröfuhafi átt meiri rétt en aðrir vegna mismunandi lánstíma.
14. Skiptir máli hver trygging lánsins var.
15. Virka viðbótarhöfuðstólsgreiðslur eins og skuldarar reiknuðu með.
16. Eru neytendur alltaf minnimáttar í kröfusambandinu.
17. Eiga allir sem greitt hafa lánin upp endurheimturétt.
18. Hvað með þegar greiddir samningsvextir eru hærri en reiknaðir vextir SÍ.  (Ég tel þetta atriði vera kýrskýrt miðað við að niðurstaða dóms nr. 471/2010 standist.  Reikna skal tvær vaxtalínur (önnur er raunveruleg) og á hverju gjalddaga gilda lægri vextirnir.)
19. Möguleiki á skuldajöfnun inn á nýjan samning um upprunalega lánið/endurfjármögnun þess.
20. Hvað á að gera við ofgreiddar höfuðstólsgreiðslur.
21. Endurheimturréttur þegar Drómi á í hlut.
22. Gilda ákvæði 12.gr. vaxtalaga um að eingöngu megi vaxtavaxtareikna ef meira en 12 mánuðir eru milli gjalddaga.
23. Hvaða fyrningarsjónarmið gilda
24. Hvað með réttmætar væntingar.  (Ég tel Hæstarétt svara þessu mjög greinilega í dómi 600/2011.  Fjármálafyrirtækið skal bera hallann á þessu.)
25. Áhrif dóms 600/2011 á lög nr. 151/2010 um meðhöndlun dráttarvaxta og rétt til skuldajöfnunar.  (Hluta til sama spurning og áður.)
26. Gildi endurútreiknings á innheimtu, ef hann leiðir til hærri eftirstöðva en upphafleg lánsfjárhæð.  (Um hvað snýst þetta eiginlega?  Endurútreikningur samkvæmt niðurstöðu dómsmála getur auðveldlega endað í hærri tölu en upphafleg lánsfjárhæð af mjög mörgum gjörsamlega skiljanlegum ástæðum.)

Í kafla IV er síðan fjallað nánar um málsástæður.

Hér eru 26 atriði og samt vantar.  Ég veit um minnst tvö, þ.e. þetta sem ég nefndi í upphafi og síðan um gildi gömlu 18. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 fyrir setningu laga nr. 151/2010.  Hún hljómaði nefnilega á annan hátt og gerði hreinlega ráð fyrir að ekki mætti vaxtareikna vangreiðslur, þ.e. skuldari átti aldrei að greiða lánveitanda vexti vegna rangrar greiðslu sem þó var í samræmi við það sem var rukkað.  Sú krafa var eingöngu á lánveitanda vegna ofgreiðslu.

Nokkrar áhugaverðar hártoganir

Greinilegt er á næsta atriði sem ég ætla að fjalla um, að fjármálafyrirtækin sendu inn til athugunar alls konar hártoganir.  

1. Í hvaða röð á að ráðstafa greiðslu, þ.e. fyrst inn á vextina eða til lækkunar höfuðstóli.  (Ég hélt að greiðslutilkynning greindi mjög skýrt frá því hvort er hvað og því út í hött að breyta því .)
2. Verða eftirstöðvar einungis leiðréttar til framtíðar. - Hæstiréttur er mjög skýr um þetta:    "Er því fallist á með sóknaraðilum, að sá rangi lagaskilningur sem samkvæmt framansögðu lá til grundvallar lögskiptum aðila í upphafi og þar til dómur Hæstaréttar gekk 14. febrúar 2011 verði í uppgjöri aðila einungis leiðréttur til framtíðar."
3. Er gengistryggði hluti greiðslu ígildi verðbóta.  - Er ekki í lagi með ykkur?
4. Er fullnaðarkvittun vaxta fullnaðarkvittun.  - Mikið geta menn teygt sig langt í að snúa út úr.  Meðan greiddir vextir eru lægri en reiknaðir SÍ vextir fyrir gjalddaganna, þá verður neytandinn ekki krafinn um hærri upphæð.  Sé hún hærri, þá á hann endurkröfurétt.

Framkvæmd endurútreiknings miðað við dóm 600/2011

Ég tel einfaldast og réttast að framkvæma endurútreikning þannig að á hverjum gjalddaga eru aðrar greiðslur en vextir dregnir frá eftirstöðvum höfuðstóls (sbr. ákvæði laga 151/2010).  Nýjar eftirstöðvar eru því eldri eftirstöðvar mínus mismunurinn á heildargreiðslu og vöxtum samkvæmt greiðslutilkynningu (og hugsanlega tilkynningargjaldi).  Á hverjum gjalddaga eru reiknaðir vextir samkvæmt vaxtatöflu SÍ fyrir viðkomandi gjalddaga miðað við eftirstöðvar fyrir greiðslu á ógengistryggðu láni.  Jafnframt er tilgreind vaxtaupphæð sem kom fram á greiðslutilkynningu.  Lægri vaxtatalan gildir alltaf fyrir hvern gjalddaga.  Þetta gildir þar til kemur að þeim gjalddaga, þegar SÍ vextir gilda sannanlega.  Eftir það gilda SÍ vextir.

Í nokkrum tilfellum mun það gerast að SÍ vextir á ógengistryggðan höfuðstól eru lægri en samningsvextir á gengistryggðan höfuðstól.  Í þeim tilfellum skal mismunurinn dagvaxtareiknaður til uppgjörsdags og uppsöfnuð upphæð allra slíkra tilfella dregin frá eftirstöðvum.

Vissulega eru einhverjir sem vilja reikna samningsvexti af ógengistryggðri upphæð. Dómur 600/2011 gefur ekki tilefni til slíks, þar sem hann segir að SÍ vextir eigi að gilda frá útgáfudegi, en þó megi ekki rukka lántaka um hærri vexti aftur í tímann en hann greiddi í samræmi við útgefnar greiðslutilkynningar.

Vefurinn Iceland Guide hefur hingað til haft tvíþættan tilgang, þ.e. að gefa leiðsögumönnum kost á að koma sér á framfæri og gefa erlendum (og innlendum) ferðamönnum möguleika á að finna leiðsögumenn í sérstök verkefni.  Slík verkefni hafa verið mjög fjölbreytt og verða vonandi mun fjölbreyttari í framtíðinni.

Með nýjum eiganda verða gerða breytingar sem vonandi munu falla í góðan jarðveg.  Vefurinn mun áfram sinna þessu frumhlutverki sínu, en á næstu vikum, mánuðum og árum verður þjónustan á vefnum víkkuð út sem hér segir:

1. Byrjað verður á því að fjölga eins og hægt er þeim leiðsögumönnum sem kynna þjónustu sína á vefnum.
2. Leitast verður við að vera með fyllri upplýsingar um leiðsögumennina og auðvelda ferðamönnum að finna þann sem nákvæmlega hentar þeim.  Þannig verður með fyllri lýsingu veittar nákvæmari upplýsingar um sérsvið leiðsögumannsins, hverjar eru kjörlendur hans ef svo má segja, að fuglaskoðarinn eigi auðveldara með að finna sérfræðinginn á því sviði, veiðimaðurinn sinn sérhæfða leiðsögumann, göngugarpurinn komist í samband við annan göngugarp, Rússinn finni leiðsögumann sem talar rússnesku, Japaninn þann sem talar japönsku, o.s.frv. 
3. Fljótlega verður byrjað að auka upplýsingagjöf um Ísland og samhliða því verður leiðsögumönnum gefinn kostur á að tengja sitt nafn við tiltekna efnisþætti.  Þannig eru einhverjir leiðsögumenn sem eru sérfræðingar í Lónsöræfum, þá geta þeir óskað eftir það nafninu þeirra verði bætt inn sem einmitt sérfræðingi um svæðið.  Með þessu mun ferðamaðurinn geta pantað stutta leiðsögn eða langa um Lónsöræfin einmitt hjá þeim aðila sem veit allt um svæðið.  Í öðrum tilfellum er kannski ferðaþjónustuaðili sem sérhæfir sig í tiltekinni þjónustu, eins og ísgöngu, ísklifri eða snjóbílaferð upp á jökul, þá geta viðkomandi fengið að tengja sig við umfjöllun um svæði, þar sem slík þjónusta er í boði.
4. Sem afleiðing af atriðum 2 og 3, þá verður opnað fyrir auglýsingar á vefnum frá aðilum sem eru að veita þjónustu við ferðamenn.  Hvort það eru ferðir, leiðsögn, útleiga á bílum, gisting, verslun, flug eða hvað það nú er sem ferðamaðurinn gæti haft áhuga á.
5. Þegar fram líða stundir er hugmyndin að koma á fót vefverslun, bókunarþjónustu og fleira í þeim dúr.
6. Leiðsögumenn sem það vilja munu geta fengið afnot af netfangi með endingunni @icelandguide.is.  Skilyrði fyrir slíku er að viðkomandi sé skráður hjá Iceland Guide greiði árlegt gjald vegna netfangsins.

Svo það sé á hreinu, þá er verið að gera allt sem hægt er til að selja ferðamönnum þjónustu, en mikilvægt er að sú þjónusta sé virðisaukandi fyrir þá.  Fjölskylda sem ákvað fyrir mörgum árum eða stuttum fyrirvara að koma til Íslands á að fá eins mikið út úr ferðinni og hægt er, en jafnframt þarf að kveikja svo hjá þeim áhugann að Ísland verði efst á lista yfir áhugaverða staði um ókomna framtíð.

Hver einasti ferðaþjónustuaðili hefur sínu hlutverki að gegna svo hægt sé að gera Ísland að draumalandi ferðamannsins.  Allt frá flugfélaginu eða ferjunni til þess sem hleypir ferðamanni í spreng á salernið eru hlekkir í keðjunni sem ferðamaðurinn les sig eftir.  Markmiðið er að gera Iceland Guide að einum af sterkustu hlekkjum keðjunnar og nota einmitt hina margþættu merkingu orðsins Guide, m.a. leiðsögumaður, leiðbeiningar, leiðbeinandi, upplýsingaveita og handbók svo fátt eitt sé nefnt.  Vanti ferðamanninn upplýsingar, er markmiðið að þær verði að finna á Iceland Guide.  Vanti ferðamanninn að kaupa þjónustu, er markmiðið að hann finni hæfan þjónustuaðila á Iceland Guide, þó ekki sé það markmið Iceland Guide að vera þjónustuveitandinn heldur bara mjög gott millistykki.

Því vil ég bjóða leiðsögumönnum og ferðaþjónustuaðilum að skrá sig og þjónustu sína hjá okkur með því að senda tölvupóst á icelandguide@icelandguide.is.  Gjald er tekið fyrir skráninguna.

--

Svona að lokum fyrir viðskiptavini mína á sviði upplýsingaöryggismál, þá verður engin breyting á þeirri þjónustu.

Vissulega bregður manni, þegar svona tilkynningar birtast um íslenskar síður og þá sérstaklega fréttasíður.  Er tilkynningin fals eða er þetta sannleikur?  Sé þetta sannleikur, hvort var ráðist inn á vef visir.is eða er það hluti af starfsháttum að safna persónulegum gögnum?

Tekið skal fram, að ég tel visir.is hvorki vera sekan um alvarlegustu möguleikana sem koma fram í tilkynningunni, þ.e. að planta forritum til að gera árásir á aðra né fyllilega saklaukan af því að safna persónulegum gögnum.  Raunar er þetta síðara orðin svo almenn venja, að mér er til efs um að nokkur vefur sem hefur náð verulegri útbreiðslu safni ekki einhverjum upplýsingum um notendur sína.  Ákaflega leiðigjörn venja.  Verstir eru vefir á borð við Facebook og Google, en þessi fyrirtæki ryksuga upp allar upplýsingar sem þau geta mögulega nálgast um notendur sína í gegn um notkun þeirra.

Ef visir.is er sekt um að safna verulegum persónulegum upplýsingum um notendur, þá er það óleyfilegt og ólöglegt nema viðkomandi notandi hafi samþykkt slíka skilmála.  Vissulega má segja að upplýsingarnar séu ekki persónugreinanlegar í öllum tilfellum, en ekki þarf mikið til að gera þær persónugreinanlegar.  T.d. er nóg að notandi sæki póst um vefviðmót, fylli inn upplýsingar í form eða skrái sig inn á samskiptasíðu á borð við Facebook til að sniffari finni upplýsingar sem geta tengt einstakling við IP tölu og þar með þau samskipti sem eiga sér stað.

En til hvers ætti visir.is eða einhver annar hér á landi að nota svona upplýsingar?  Markaðssetning er málið.  Google er líklegast komið lengst í þessari vitleysu.  Fyrirtækið geymir allar upplýsingar um leit frá gefinni IP tölu.  Þannig er aðili sem leitar af samsærispælingum um Illuminati eða Rothschild, þá má búast við því að næst þegar viðkomandi leitar að samsæriskenningum almennt komi frekar upp síður um einmitt þessa aðila. 

En ekki bara það.  Google ads eru út um allt á vefnum.  Þær eru persónumiðaðar.  Ég fer oft inn á síðu með Google Ads auglýsingum.  Þó síðan sé ensk, þá fæ ég oftast íslenskar auglýsingar.  Nema um daginn, þá fékk ég danskar auglýsingar.  Ástæðan:  Jú, ég hafði verið að fletta mjög mikið nokkrum dönskum vefsíðum og skoða þar hluti.

Ég vona að visir.is nái að hrista af sér árásarstimpilinn og hreinsa sig af þeim áburði sem í honum fellst.  En myndi líka gjarnan vilja að fyrirtæki hætti að njósna um mig, þó ég heimsæki vefsvæðin þeirra eða noti þjónustu sem þau segjast bjóða ókeypis.  Mér finnst það ekki vera ókeypis þjónusta, þegar ég borga fyrir hana með því að safnað er um mig upplýsingum sem mér gjörsamlega ómögulegt að vita hverjar eru.

Hátíðarhöldin í ár fara fram í skugga þeirrar kreppu sem hér skall á fyrir fjórum árum.   Kreppunni hefur fylgt meira atvinnuleysi en við Íslendingar erum vanir frá því að flestir núlifandi landsmenn komust á vinnumarkað.  Fleiri einstaklingar og fjölskyldur eiga í erfiðleikum með að ná endum saman.  Fólk á í vandræðum með að skaffa mat á borðið fyrir sig og börnin sín.  Fjölskyldur út um allt land, en þó sérstaklega á Suðurnesjum og höfuðborgarsvæðinu, eru að missa húsnæðið sitt og er bara vísað á götuna, þar sem félagsleg úrræði skortir.  Kaupmáttarskerðing, hækkun greiðslubyrði lána og lækkun eignaverðs er veruleiki nánast allra. Greiðsluaðlögun og gjaldþrot er veruleiki allt of margra.  Og hvar er verkalýðshreyfingin þegar öllu þessu fer fram?

Er von að sé spurt.  Allt of margir upplifa verkalýðshreyfinguna þannig, að hún hafi hlaupið í felur eða tekið afstöðu gegn almenningi.  Það voru forvígismenn Alþýðusambandsins sem lögðust á haustmánuðum 2008 gegn því að verðbætur á lán væru teknar úr sambandi.  Aftur og aftur hafa forvígismenn launþega talað gegn umbótum og úrræðum vegna þess að þeir þjóna of mörgum herrum.

Höfum í huga á þessum degi, þeim fjórða sem haldinn er hátíðlegur í skugga núverandi kreppu, að þau úrræði, sem fólki hefur staðið til boða, hafa nær öll verið á forsendum þeirra sem settu þjóðina á hliðina, þ.e. fjármálafyrirtækjanna og fjármagnseigendanna.  Innan við 20 ma.kr. af þeim úrræðum sem gripið hefur verið til, hafa ekki komið vegna dóma Hæstaréttar eða eru afskriftir á töpuðu fé.  Á sama tíma hafa fjármálafyrirtækin og fjármagnseigendurnir hagnast um hátt í 400 ma.kr. vegna verðbóta af lánum almennings, lána sem bera óheyrilega háa vextir miðað við að vextirnir eru án áhættu.  Ekkert hefur verið í reynd gert til að gera líf launþega bærilegt.  Ekkert hefur verið gert til að sporna gegn aukinni verðbólgu.  Ekkert hefur verið gert til að vinna upp kaupmáttarrýrnun síðustu ára.  Lítið hefur verið gert til að fjölga störfum í landinu.  Tæp fjögur ár af engum framförum hafa liðið hjá.  Tæp fjögur ár af lélegri varnarvinnu verkalýðshreyfingarinnar hafa liðið hjá.  Tæp fjögur ár af ofríki fjármálafyrirtækja og fjármagnseigenda hafa liðið hjá.  Fjögur töpuð ár hafa liðið hjá.

Viðfengsefnið

Í nokkurn tíma hafa stjórnvöld reynt að finna leið til að koma á sátt um fiskveiðistjórnun.  Núverandi kerfi þykir ekki öllum vera gott og t.d. er það talið hamla gegn nýliðun í greininni, kvóti fer frá byggðalögum sem eiga allt sitt undir fiskveiðum, menn selja sig út úr greininni með miklum hagnaði þar sem nýtingarrétturinn er svo mikils virði.  Á móti kemur að þeir sem eru inni í greininni hafa lagt í mikinn kostnað við uppbyggingu og endurnýjum tækja og búnaðar, keypt kvóta dýrum dómi, byggt upp viðskiptasambönd og síðast en ekki síst oft skuldsett sig upp í rjáfur.

Viðfangsefnið er því að finna leið sem tekur á sem flestum af þessum atriðum beint og öðrum óbeint.  Mig langar að snerta hluta af þessu, en á málinu eru óendanlegir angar sem ekki er hægt að ætlast til þess að nokkur einn maður geti haldið utan um. 

Hugmynd að lausn

Ég sé ekki að hægt sé að gefa einhvern langan umþóttunartíma við að koma nýju kerfi á.   Best sé að gera það nánast með einu pennastriki, þ.e. allar aflaheimildir verði innkallaðar frá og með einhverjum tímapunkti, segjum 1.9.2015.  Vissulega mætti gera þetta í áföngum og er sú útfærsla rædd stuttlega síðar í færslunni.

Allar aflaheimildir verði boðnar upp á markaði fyrir utan byggðapott, strandveiðikvóta og hugsanlega sportveiði sem hluta af ferðamennsku.  Gjald vegna byggðapotts, strandveiðikvóta og sportveiðikvóta réðist þó á markaði, en öðrum en hinar aflaheimildirnar færu inn á.  Ríkisstjórnir geta á hverju á ári ákveðið lágmarksverð og þannig haft einhverja stjórn á tekjum sínum. 

Aflaheimildir á markaði væru boðnar upp til nýtingar í mismunandi langan tíma.  Styst til 1 árs og lengst til 15 ára (gætu verið önnur tímamörk).  Þegar kerfið væri komið í fulla virkni yrði skiptingin eitthvað á þessa leið (að frádregnum byggða-, strandveiði- og sportveiðikvóta): 

• 10% kvóta væri veittur til 1 árs,
• 10% til 2 ára,
• 20% til 5 ára,
• 30% til 10 ára og
• 30% til 15 ára. 

Aðrar skiptingar koma til greina og bið ég fólk um að hengja sig ekki í skiptinguna heldur horfa á hugmyndina.

Þessu fyrirkomulagi yrði þó ekki komið á í einum rykk heldur tæki það 5 ár.  Það er gert svo útgerðir geti átt heimildir sem renna út eftir 1, 2, 3,.., 14 og 15 ár, þ.e. engin útgerð þyrfti að vera í þeirri stöðu að allar veiðiheimildir renni út í lok yfirstandandi fiskveiðiárs, nema náttúrulega að hún hafi hreinlega sjálf komið hlutunum þannig fyrir.  Að kerfið nær ekki fullri virkni fyrr en á 5 árum þýðir að fyrstu árin fer stærri hluti aflaheimilda í eins og tveggja ára flokkinn. (Vissulega má færa rök fyrir því að það taki 15 ár að ná fullri virkni, en ég held að hægt sé að ná fullri virkni fyrr.)

Áfram gilda takmarkanir á hlutdeild eins aðila og skyldra aðila á aflaheimildum úr hverjum veiðistofni fyrir sig og þeim öllum, þannig að stórir aðilar geta ekki keypt upp allar veiðiheimildir.

Greitt er mánaðarlega í samræmi við veiddan afla.  Hvort það er fyrir síðast liðinn mánuð eða greitt í apríl fyrir janúar er bara útfærsluatriði.

Þar sem veiðiheimild er hlutfall af leyfilegum afla, þá breytist aflamagn hverrar útgerðar með kvóta hvers árs.  5% eru 5% hvort sem kvótinn er 200.000 tonn eða 500.000 tonn.  Ljóst er þó að ríkissjóður fær meira í sinn hlut af 500.000 tonna afla en 200.000 tonna afla hver sem tegundin er. 

Nýtingarskylda eða heimildum skilað

Handhafi veiðiheimilda skal, nema fyrirliggi sérstakar aðstæður, nýta heimildir sínar sjálfur.  Séu þær aðstæður ekki fyrir hendi, þá einfaldlega skilar viðkomandi sínum heimildum og þær leggjast við þær heimildir sem eru veittar fyrir viðkomandi fiskveiðiár.  Sama gerist þegar útgerðarfyrirtæki hættir rekstri, verður gjaldþrota eða menn hætta að sækja í tiltekna fisktegund, þá einfaldlega fer kvóti viðkomandi á markað, ónýttur til nýtingar á yfirstandandi fiskveiðiári, en síðan allur á því næsta samkvæmt reglu að ofan.

Nýliðun auðveld

Samkvæmt þessu fyrirkomulagi, þá er nýliðun í greininni auðveld.  Á hverju ári er opið fyrir nýja aðila inn í greinina og einnig ef ónýttum heimildum ársins er skilað.  Árlega fara allar aflaheimildir sem úthlutað er til eins árs á markað, helmingur af þeim sem úthlutað er til tveggja ára, fimmtungur af þeim sem úthlutað er til 5 ára, tíundi hluti þeirra sem úthlutað er til 10 ára og fimmtándi hluti þess sem úthlutað er til 15 ára.  Alls gerir þetta um 24% allra aflaheimilda á markaði miðað við skiptinguna að ofan.  Önnur skipting gæti bæði hækkað og hækkað þetta hlutfall.

Með þessu fyrirkomulagi fer enginn með aflaheimildir út úr byggðarlaginu og það kostar nýja útgerðaraðila það sama og aðra að afla veiðiheimilda.

Hvað á að gera við skuldir?

Öll útgerðarfyrirtæki eru meira og minna skuldsett.  Deila má um hvort það kerfi sem hér er stungið upp á muni gera fyrirtækjunum auðveldara eða erfiðara að standa í skilum af lánum sínum.  Mesti vandinn er tengdur lánum sem tekin voru til kaupa á aflaheimildum.  Þær heimildir verða nú kallaðar inn og boðnar út á markaði.  Aðrar lántökur tengjast ekki beint öflun heimildanna (þó hugsanlega megi í einhverjum tilfellum segja að um óbein tengsl sé að ræða) og þær fjárfestingar eða breytingar sem peningarnir voru notaðir til munu að öllum líkindum nýtast áfram í nýju kerfi.

Ég tel rétt að komið sé á einhvern hátt til móts við þá sem skuldsettu sig vegna kaupa á veiðiheimildum.  Þá er ég að horfa til fortíðar, ekki framtíðar.  Hreyfingin hefur lagt til sjóð sem hluti veiðigjalds rynni í og úr sjóðnum væri úthlutað til þeirra sem þess þurfa.  Ég held að betra væri að miða við afslátt af veiðigjaldinu, þannig að fyrstu 5 árin, þ.e. frá 1.9.2015 til 1.9.2020 fengju þeir sem væru með slík lán tiltekinn afslátt af veiðigjaldinu til að standa undir afborgunum og vöxtum af lánum vegna öflunar veiðiheimilda, sem viðkomandi hafa núna misst.  Viðkomandi útgerð greiddi þó að lágmarki það lágmarksverð sem stjórnvöld ákvarða að gilda skuli fyrir yfirstandandi fiskveiðiár.

Önnur leið er að útgerðir sem eru í þessum sporum skili heimildum sínum í skrefum, 20% á ári, frá 1.9.2015 til 1.9.2019.  Þannig greiddu þær ekki veiðigjald, samkvæmt þessari hugmynd, nema af þeim heimildum sem þær hefðu aflað sér nýjar eftir 1.9.2015.  Eldra veiðigjald gilti um eldri aflaheimildir.

Markaðsverð

Gera má ráð fyrir að markaðsverð taki að einhverju leiti mið af núverandi kvótaverði, þ.e. á varanlegum kvóta, að teknu tilliti til nýtingartímans.  Varanlegur kvóti í dag er örugglega ekki hugsaður þannig að aflverðmæti eigi að greiða hann upp á 2 árum.  Nei, verð hans er örugglega miðað við 7, 10 eða jafnvel 15 ára nýtingartíma.  Við getum því séð árlegt veiðigjald lækki umtalsvert, en veiðigjald miðað við nýtingartímann hækki.

Skuldsetning útgerðar

Miðað við þessa hugmynd ætti skuldsetning útgerða að minnka umtalsvert.  Margar útgerðir hafa beitt alls konar brögðum við að komast yfir kvóta og oft þurft að kaupa fyrirtæki með mann og mús til þess að geta aukið aflaheimildir sínar.  Sama hefur gilt um þá sem hafa viljað koma nýir inn í útgerð.  Það hefur ekki getað gerst nema með mikilli fjárfestingu í kvóta.

Þegar búið verður að vinda ofan af ofurskuldsetningu liðinna ára, þá mun svo kerfið leiða til lægri skuldsetningar til lengdar.

Önnur opinber gjöld af útgerð og stuðningur við hana

Ég hef ekki sett mig inn í hvaða opinberu gjöld útgerðin ber, en ljóst er að þau verður öll að taka til endurskoðunar.  Veiðigjaldið á, t.d., að standa undir rekstri stofnana sjávarútvegsins sem reknar eru af ríkinu.  Hvað varðar alls konar eftirlitsgjöld og skoðunargjöld, þá er eðlilegt að þau haldi sér, en spurning er hvort útgerðir geti ekki leitað til hvaða hæfs aðila sem er til að sinna slíku eftirliti og/eða skoðun. 

Á móti kemur að útgerðin nýtur opinbers stuðnings, t.d. í formi sjómannaafsláttar, sem er ekkert annað en niðurgreiðsla á launakostnaði sjómanna.  Menn geta haft hvaða skoðun sem þeir vilja á þessu, en sjómannaafsláttur og líka persónuafsláttur er ekkert annað en niðurgreiðsla á launakostnaði, þar sem laun þyrftu að hækka verulega svo launþeginn héldi sama kaupmætti ef þessir afslættir féllu niður.

Ég tel ekki þurfa að herða eftirlit heldur eigi að herða viðurlög við brotum án þess að ég ætli að fara frekar út í það hér.

Fyrstu fjórir kaflar bréfsins eru almennt hjal sem skiptir ekki máli.  Það er í 5. kafla sem fjörið hefst og bullið.

Rök kvartanda eru m.a.:

In the complaints it is alleged that the ban on exchange rate indexation of loans in Iceland has the effect of making it less attractive for financial institutions to finance themselves in other currencies than ISK.

Ég hef nú vart séð aðra eins steypu!  Bann við gengistryggingu gerir það óaðlaðandi fyrir fjármálafyrirtæki að fjármagna sig í öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónum!  Í íslenskum lögum er skýrt tekið fram að heimilt er að taka lán í erlendum gjaldmiðli.  Það eina sem ekki má er að lánið sé í krónum og tengt við erlenda gjaldmiðla.  Hverju var logið að ESA hér?

Næst er þar sem ESA segir:

It was common in Iceland to grant exchange rate indexed loans in so-called "currency baskets" i.e. the loans were indexed to the value of certain foreign currencies such as USD, EUR, CHF and JPY. It varied between loan agreements which currencies were involved and the percentage of each currency in the "currency basket" differed between agreements as well.

Although exchange rate indexed loans were granted in ISK such loans were inevitably linked to the value of other currencies. In order to reflect the risk of granting such loans in ISK! Icelandic financial institutions would therefore probably seek to finance the loans in the currencies that the loans were indexed to.

Já, það var algengt að veita myntkörfulán, en það var ólöglegt.  ESA getur ekki notað það sem rök fyrir að ekki megi banna gengistryggingu að hið ólöglega athæfi hafi verið stundað og að bankar hafi brugðist við ólöglegu athæfi á ákveðinn máta!  Ég held ég hafi ekki séð aumari rökstuðning fyrir því að ekki megi banna lögleysu.  ESA verður að skilgreina hvernig bankarnir hefðu hagað sér, ef þeir hefðu farið að lögum, en ekki réttlæta hegðun þeirra eftir að þeir brutu lögin.

Enn heldur vitleysan áfram hjá ESA:

A total ban on the granting of exchange rate indexed loans in ISK, such as laid down in Act no 38/2001, will dissuade Icelandic financial institutions from financing their loans in other currencies than the national currency and therefore constitutes a restriction on the free movement of capital as provided for under Article 40 EEA.

Er ekki allt í lagi?  Hver var að fylla ESA að ranghugmyndum og tilbúningi?  Ekkert bann er á Íslandi við að veita lán í erlendri mynt svo fremi sem höfuðstóll lánsins er gefinn upp í erlendri mynt, lánið er greitt út í erlendri mynt inn á gjaldeyrisreikning lántaka og lántaki kaupi erlendu myntina til að endurgreiða bankanum.  Bann við gengistryggingu heftir ekki löglegar lánveitingar í erlendri mynt og því geta bankarnir fjármagnað sig á þann veg.  Fyrir utan:  Hvað kemur það vaxtalögum við hvernig bankarnir kjósa að fjármagna sig?  Um gjaldeyrisjöfnuð bankanna er fjallað um í allt öðrum lögum og reglum Seðlabanka Íslands.  Telji ESA að verið sé að hefta möguleika bankanna til að búa til neikvæðan gjaldeyrisjöfnuð, þá er út í hött að benda á vaxtalögin.

Þegar íslensk stjórnvöld bera hönd fyrir höfuð sér, þá gera þau það á kolvitlausan hátt og ESA svarar:

It follows from the above that the restriction of the free movement of capital identified by the Authority in the present letter of formal notice is concerned with Icelandic financial institutions being dissuaded from financing their loans in other currencies than the national curency

Ég skil ekki hvernig ESA kemst að þessari niðurstöðu.  Hvernig getur það latt íslensk fjármálafyrirtæki til að fjármagna sig í erlendri mynt, ef þeim er síðan heimilt að lána þessa sömu mynt út sem lán í erlendri mynt til hvers sem óskar eftir láni?

Ég verð að viðurkenna, að ég hef ekki séð aumari rökstuðning fyrir nokkurri vitleysu en þennan.

Þessi rök ESA að verði sé að hindra fjármálafyrirtæki í að fjármagna sig með lánum í erlendum gjaldeyri eru gjörsamlega óviðkomandi því hvernig bankar endurlána slík lán.  Fyrir utan að ESA færir engin rök fyrir því að sú fjármögnun hafi yfir höfuð átt sér stað á þann hátt sem um ræðir.

Skoðum hvað segir í þessari 40. gr. EES samningsins:

Innan ramma ákvæða samnings þessa skulu engin höft vera milli samningsaðila á flutningum fjármagns í eigu þeirra sem búsettir eru í aðildarríkjum EB eða EFTA-ríkjum né nokkur mismunun, byggð á ríkisfangi eða búsetu aðila eða því hvar féð er notað til fjárfestingar.

Ég velti því fyrir mér hvernig hægt sé að lesa það út úr þessum orðum að bann við gengistryggingu hefti "flutningum fjármagns í eigu þeirra sem búsettir eru í aðildarríkjum EB eða EFTA-ríkjum".  Gengistrygging kemur því ekkert við hvort flytja megi fjármagn á milli landa.  Hún var bara ein tegund lánsforms á sama hátt og verðtrygging eða óverðtryggt lán.  Bann við gengistryggingu hindrar heldur ekki flutning fjármagns eða mismunar lántökum eða lánveitendum byggt á ríkisfangi eða búsetu aðila eða hvar féð var notað.  Hvernig ESA dettur slíkt í hug, er mér gjörsamlega óskiljanlegt.

Tekið skal fram að ég hef átt þessa umræðu við ESA.  Það var í ágúst 2010.  Áhyggjur ESA voru þá um að sá sem veitti erlent lán gæti ekki tryggt lán sitt með veði í fasteign.  Benti ég viðmælanda mínum á að það væri framkvæmt með því að þinglýst væri tryggingarbréfi í stað skuldabréfsins sjálfs.  Þannig gæti hver sem vildi veita erlent lán, þ.e. lán í erlendum myntum, gert það og fengið tryggingu í fasteign með notkun slíks tryggingarbréfs.  Raunar gerðu fjármálafyrirtæki þetta til að byrja með, en svo urðu þau löt og sniðgengu formsatriðin.

40. gr. EES samningsins er ekki um hvaða lánsform eru leyfileg.  Nei, hún er um það að þegar einhver, sem telst eigandi fjármagns, vill flytja fjármagnið á milli landi, þá séu engin höft á þeim flutningi.  Þá er spurningin:  Hver er eigandi fjármagns sem fengið er að láni?  Er það lánveitandinn eða lántakinn?  Það er lántakinn, því um leið og lánið er greitt út, þá er lánveitandinn eigandi að kröfu á hendur lántakanum og krafan verður kyrr í upprunalandi sínu, þ.e. þar sem hún er gefin út.  Hvaða skilmálar eru á láninu, kröfunni, skiptir ekki máli, þar sem hún er ekki að flytjast á milli landa.  Peningarnir, sem greiddir voru út, voru á hinn bóginn fluttir á milli landa.  Hvaða vextir þeir bera eða gjaldmiðillinn sem notaður er til viðmiðunar, skiptir ekki máli, þar sem tekið var fram í lánssamningnum í hvaða mynt ætti að greiða út upphæðina og hvert ætti að greiða hana.

Hvort bannið við gengistryggingunni skerði á einhvern hátt atvinnufrelsi viðkomandi banka, er allt annað mál.  En að lög setji atvinnufrelsi skorður er ekkert nýtt og telst ekki ólöglegt nema um mismunun sé að ræða eða með því sé haft af viðkomandi fyrirtæki möguleiki til að nýta annars löglegan rétt.  Það bara kemur 40. gr. EES samningsins bara ekkert við.

Icesavesamningarnir

Um hvað snerust Icesavesamningarnir eiginlega?  Þeir sneru í grundvallaratriðum um þrennt:

1. Endurgreiðslutíma á lánum sem tryggingasjóðirnir í Bretlandi og Hollandi veittu svo hægt væri að greiða innstæðueigendum út lágmarksinnstæður í samræmi við ákvarðanir þessara þjóða.
2. Vaxtakjör á þessum lánum.
3. Að íslensk stjórnvöld tækju ábyrgð á endurgreiðslunni.

Síðan er það um hvað snerust samningarnir ekki:

1. Icesavesamningarnir snerust ekki um ákvæði innstæðutilskipunar ESB, þó svo að hún hafi vafalaust verið til umræðu. 
2. Samningarnir snerust ekki um mismunun kröfuhafa, þar sem hún var til staðar hvort sem samningarnir voru samþykktir eða ekki. 
3. Samningarnir voru heldur ekki um hvort lög um innstæðutryggingar hefðu verið rétt innleidd hér á landi eða ekki, þar sem Tryggingasjóður innstæðueigenda viðurkenndi endurgreiðsluskyldu sína.
4. Samningarnir voru ekki um mismunun milli innstæðueigenda, þó vissulega megi færa rök fyrir því að slík mismunun hafi átt sér stað.
5. Samningar voru ekki um það að íslenski tryggingasjóðurinn ætlaði að sleppa við að greiða það sem honum bar.

Viðsemjendur í samningaviðræðunum voru íslenski tryggingasjóðurinn annars vegar og þeir í Hollandi og Bretlandi hins vegar.  Hvorki ESA né ESB komu að þessum samningum.

Við það að síðasti Icesavesamningurinn var felldur, þá var ekki lengur samkomulag um greiðslu- eða vaxtakjör á þeim lánum sem íslenski tryggingasjóðurinn fékk hjá Bretum og Hollendingum, en eftir stóð yfirlýsingin íslenska sjóðsins um endurgreiðslur eins fljótt og mögulegt væri.  Endurgreiðslutíminn færi eftir því hve vel gengi að koma eignum þrotabús Landsbanka Íslands í verð og innheimta útistandandi skuldir.

Dómsmál ESA

Um hvað er dómsmál ESA?  Mjög einfalt: 

Hvort íslensk stjórnvöld hafi leitt innstæðuskipun ESB á réttan hátt í lög hér á landi.

Hvað hefur þetta atriði með það að gera að Icesavesamningarnir voru felldir í þjóðaratkvæðagreiðslu? 

Nákvæmlega ekkert.

Icesavesamningarnir voru felldir fyrst 2010 og síðan aftur 2011.  Lögin um innstæðutryggingar voru sett 27. desember 1999 og höfðu verið í gildi í tæp 9 ár þegar reyndi á þau í október 2008.  Þeim hafði verið breytt 2002, 2004 og 2006 og svo loks 6. október 2008.  Síðasta breytingin var til að styrkja sjóðinn en ekki veikja hann.

Hvernig geta samningar sem felldir voru 2010 og 2011 haft áhrif á því hvort lög um innstæðutryggingar voru rétt innleiðing á tilskipun ESB?  Svarið við þessu er einfalt:  Þeir geta það ekki.  ESA hafði sem sagt sama tilefni til að fara í mál við íslensk stjórnvöld hvort sem samningarnir voru samþykktir eða ekki.  Svo ég gangi lengra: 

Það hefði verið dæmi um pólitískan loddaraskap af hálfu ESA, ef niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu hafði breytt því hvernig ESA tók á því broti íslenskra stjórnvalda á EES samningum sem fellst í kæru þeirra til EFTA-dómstólsins.

Ef ESA er sannfært um að íslensk stjórnvöld hafi brotið gegn EES-samningnum með rangri innleiðingu tilskipunar 94/19/EC on deposit-guarantee schemes, þá breytir nákvæmlega engu þar um hvort fyrir liggur samningur milli Breta og Hollendinga annars vegar og Íslendinga hins vegar um endurgreiðslu- og vaxtakjör á þeim lánum sem Bretar og Hollendingar veittu íslenska innstæðutryggingasjóðnum svo hægt væri að endurgreiða innstæðueigendum í þessum tveimur löndum.

ESA gerði ekki athugasemd áður

Reglulega fer ESA yfir innleiðingu EES landanna innan EFTA á þeim tilskipunum ESB sem falla undir EES samninginn.  Svo merkilegt sem það nú er, þá tók ESA einu sinni út innleiðingu landanna þriggja á tilskipun 94/19/EC.  Hér eru tvær fréttir frá árinu 2002 sem er að finna á vefsvæði ESA.  Önnur er um athugun ESA á frammistöðu Íslendinga og Liechtensteina á nokkrum tilskipunum, en hin um frammistöðu Norðmanna og Liehtensteina.  Í báðum fréttunum er minnst á tilskipun 94/19/EC.  Í þeirri fyrri er gerð athugasemd við innleiðingu Liechtensteina á tilskipuninni, en þeirri síðari innleiðingu Norðmanna.

Nú hef ég enga trú á því að ESA hafi bara tekið út innleiðingu hinna landanna tveggja á tilskipun 94/19/EC en ekki Íslendinga.  Finnst mér því líklegast að ESA hafi talið innleiðingu Íslands á tilskipuninni fullnægjandi og í samræmi við þær kvaðir sem þar koma fram.

Hvaða skyldur á Ísland að hafa vanrækt

Skoðum hvað segir í tilskipun 94/19/EC um innstæðutryggingakerfi (on deposit-guarantee schemes).  Hér er fyrst nokkur atriði úr inngangskafla, en hann lýsir markmiðum tilskipunarinnar:

Og síðan úr tilskipuninni sjálfri:

Mér sýnist þetta vera þau atriði tilskipunarinnar sem fjalla um virkni innstæðutryggingakerfisins.  Ef íslensku lögin (nr. 98/1999) eru síðan skoðuð, þá kemur í ljós að þau uppfylla öll ofangreind atriði.  Auðvitað má alltaf deila um hve mikla fjármuni tryggingasjóðurinn skuli hafa á milli handanna.  Hér á landi voru framkvæmdir tryggingastærðfræðilegir útreikningar á þörf tryggingasjóðsins.  Var þá gert ráð fyrir að eignir fjármálafyrirtækis dygði fyrir stærstum hluta lágmarkstryggingarinnar og sjóðurinn tæki við eftir það.

Stærstu atriðin varðandi þetta álitamál (þ.e. hvort hér á landi var virkt tryggingakerfi) lýtur að því hvort kerfið sé frábrugðið kerfum annarra landa og hvort gera skuli ríkari kröfur til landa með fáar og hlutfallslega stórar innlánsstofnanir.  Ekkert bendir til þess að íslenska kerfið sé á mikilvægan hátt frábrugðið kerfum annarra landa.  T.d. er tekið fram í greinargerð með frumvarpi að lögum 98/1999 að hugmyndin sé að innleiða svipað kerfi og í Danmörku.  Við skoðun á fyrirkomulagi í löndum ESB, þá virðist mér að víðast baktryggi ríkissjóðir tryggingasjóðina.  Um það er ekki gerð krafa í tilskipun 94/19/EC og raunar kvörtuðu Bretar til framkvæmdastjórnar ESB þegar írsk stjórnvöld ákváðu 100% tryggingu á innstæður í írskum bönkum.  Það sem meira var, framkvæmdastjórn ESB komst að þeirri niðurstöðu að um ólöglega ríkisaðstoð hafi verið að ræða.

Ég skil ekki hvernig íslensk stjórnvöld áttu að gera ríkari kröfur til innstæðutrygginga, en gert var í lögum 98/1999, án þess að koma í nánast í veg fyrir að innlendar innlánsstofnanir tækju við innlánum.  Ef íslenski tryggingasjóðurinn hefði átt að vera nógu öflugur til að geta greitt út 300, 600 eða 1.100 milljarða kr. á innan við ári frá falli bankanna, þá hefði sjóðurinn þurft að krefjast gott betur en iðgjalds upp á 1% (ath. að þetta er einsskiptis iðgjald, þannig að það er ekki greitt árlega).  Nær hefði verið að tala um 50% iðgjald, en það hefði komið í veg fyrir að nokkur fjármálafyrirtæki tæki við innlánum.   Er ég viss um að íslensku fjármálafyrirtækin hefðu litið á þetta sem samkeppnishamlandi iðgjald og kært það til ESA.

Lokaorð

Mér finnst mikilvægt að hamra á því, að ESA hafði sömu skyldur til að stefna Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum hvort sem Icesavesamningarnir hefðu verið samþykktir eða ekki.  Í annan stað, þá legg ég áherslu á athugun ESA árið 2002, en mér þykir ólíklegt að stofnunin hafi eingöngu skoðað innleiðingu tilskipunar 94/19/EC í Liechtenstein og Noregi, en ekki hér á landi.  Álykta ég af því að ESA hafi talið innleiðinguna hér á landi uppfylla skilyrði tilskipunarinnar.  Þar með hafi íslensk stjórnvöld verið í góðri trú um að rétt væri að málum staðið.   Ekki gengur fyrir ESA að skipta um skoðun mörgum árum síðar vegna þess að samningur um óskyld málefni var felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Ég átta mig á því, að þeir, sem vildu fá Icesavesamningana samþykkta, eru að reyna að koma einhverri sök á hina sem felldu samningana.  Mér finnst það vera ákaflega aumur málflutningur.  Deiluefnið hvorki birtist við höfnunIcesavesamninganna né hefði horfið við samþykkt þeirra.  Ef ESA hefði ákveðið að líta málin öðrum augum út af niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslnanna, þá þýðir það bara að stofnunin er að taka þátt í pólitískum loddaraskap og ekkert annað.

Núna rúmlega 43 mánuðum eftir hrun hagkerfisins og 49 mánuðum eftir hrun krónunnar, þá erum við ekki ennþá búin að moka okkur í gegn um skaflinn og það sem meira er, við vitum ekki hve langt er eftir.  Staðreyndin er nefnilega sú, að við höfum ekki yfirsýn yfir viðfangsefnið.  Ég vil raunar ganga lengra og segja að við höfum ekki einu sinni skilgreint viðfangsefnið.  AGS hefur látið okkur hafa sína skilgreiningu og fjármálakerfið sína, lífeyrissjóðirnir eru duglegir að halda sinni á lofti og Samtök atvinnulífsins sinni, en engin af þessum skilgreiningum hefur hagsmuni almennings í huga.  Þær eru allar sértækar til að bjarga takmörkuðum hópi fyrirtækja eða lífeyrissjóða upp úr kviksyndinu sem þessir aðilar álpuðust út í, en ekki almenningi sem þessir hópar drógu með sér ofan í kviksyndið.

Sjálfbærni heimila og fyrirtækja

Í lok september 2008 gerði ég þá djörfu tilraun að koma með tillögu að lausn á skuldamálum heimilanna.  Lýsa má lausninni með einu orði:  Sjálfbærni.  Ég stakk upp á því þá og hef ítrekað þá tillögu óteljandi sinnu eftir það, að færi yrði skuldastöðu sem flestra þannig niður að hún yrði sjálfbær.  Ljóst væri að það tækist ekki fyrir allan, en þá yrði að útfæra skjótvirkar leiðir fyrir fólk og fyrirtæki í gegn um hið óhjákvæmilega, þ.e. eignasölu, sértæka skuldameðferð eða gjaldþrot.  Siðari hluti af þessari hugmynd hefur verið hrint í framkvæmd með lögum og samningum við fjármálafyrirtæki, en fyrri hlutinn að mestu með íhlutun dómstóla.  Samt er stórhluti heimila og fyrirtækja ekki sjálfbær, raunar sýnist mér þau einu sem eru sjálfbær vera sjávarútvegsfyrirtækin, fjármálafyrirtækin, álverin og svo þau sem hafa fengið mestu niðurfellingarnar hjá bönkunum.

Stjórnvöld og fjármálafyrirtækin verða að átta sig á því, að sjálfbærni, þ.e. að tekjur dugi fyrir útgjöldum og fjárfestingum, er lykillinn að vexti.  Meðan stór hluti þjóðarinnar er í ósjálfbærri stöðu, þá mun vera fimbulkuldi á fjárfestingamarkaði, hvort heldur fasteignamarkaði eða vinnuvélamarkaði.  Hagvöxtur mun því ekki byggjast á því sem býr til varanlegan vöxt heldur því að fólk getur ekki frestað neyslu lengur og lætur því eitthvað annað sitja á hakanum í staðinn.

Meðan að þessu heldur áfram, þá efast ég stórlega um að það sé björt framtíð hér á landi næstu árin og enn síður sé ég fram á að við finnum leið út úr höftunum.

Sjálfbærni þjóðfélagsins

Vandi heimila og fyrirtækja er mikill, en hann er bara sem dropi í hafi saman borið við vanda okkar sem þjóðar.  Sá vandi felst í hinni gríðarlegu skuldsetningu okkar erlendis ýmist í formi erlendra lána eða í formi eigna erlendra aðila sem fastar eru hér á landi, en hann felst einnig í þeim vanda sem lýst er í þessari mynd frá Seðlabanka Íslands.

  Eins og sést á myndinni, þá er viðskiptajöfnuður stöðugt neikvæður, ef frá eru taldir þriðji ársfjórðungur 2007, 2010 og 2011.  Jákvæður vöruskipta- og þjónustujöfnuður síðustu þriggja ára hefur sama og ekkert upp í neikvæðar þáttatekjur og framlög.  Á síðustu 10 árum, þ.e. frá ársbyrjun 2002 til ársloka 2011 var viðskiptajöfnuður neiðkvæður um 1.546 ma.kr. eða að meðaltali 154,6 ma.kr. á ári og erum við þá að tala um á gengi hvers árs.  Þetta jafngildir 29,1% af útflutningi hvers árs!  Með öðrum orðum, heimilisbókhald þjóðfélagsins Íslands gengur út á að fá lánað á hverju ári sem nemur hátt í 30% af útgjöldum heimilisins.  Fyrir þá sem segja að þetta sé allt gömlu bönkunum að kenna, þá er það mikill misskilningur.  Þeir voru bara milliliður fyrir peningana sem fóru í vinnu hjá einhverjum öðrum.

Gefum okkur þó að drjúgur hluti af erlendum skuldum þjóðarinnar sé hjá hrunbönkunum, þá er ekki hægt að líta framhjá því að ákveðinn hluti eigna þeirra er hér á landi.  Einnig er það staðreynd að eftir standa drjúgar skuldir, þó þær verði bara brot af því sem er hjá hrunbönkunum.  Samkvæmt upplýsingum á vef Seðlabanka Íslands eru erlendar skuldir án hrunbankanna um 855 ma.kr. 

Samkvæmt greinargerð með frumvarpi til breytingar á lögum um gjaldeyrismál, þ.e. þegar gjaldeyrishöftin voru hert, þá voru innlendar eignir þrotabúa hrunbankanna um 1.166 ma.kr., þar af teljast 872 ma.kr. vera kröfur, en mismunurinn eignir í hlutabréfum sem ekki þarf gjaldeyri fyrir nema innlendir kaupendur verði að bréfunum. Á móti koma erlendar eignir innlendra aðila og sé reiknað með því að við greiðslu renni sá gjaldeyrir allur inn í landið, þá er nettó útstreymi 528 ma.kr.

Loks eru það aðrar eignir erlendra aðila hér á landi, m.a. hinna svo kölluðu jöklabréfaeigenda.  Samkvæmt frétt Fréttablaðsins í dag eru þar langleiðina 500 ma.kr. til viðbótar.

Fyrir tæpu ári fjallaði ég svo um villuna sem felst í því að menn noti vergaskuldatölu en ekki brúttó (sjá Stórhættuleg hugsanaskekkja varðandi erlendar skuldir - Ekki er hægt að treysta á erlendar eignir til að greiða erlendar skuldir).  Ég held að þau rök semég setti fram í þeirri færslu eigi ennþá við.

Ég vil fullyrða að ekkert gagn verður af gjaldmiðilsskiptingu, ef henni fylgja ekki mjög markvissar aðgerðir í efnahagsmálum sem miða að því að gera þjóðfélagið sjálfbært til langframa.  Í athugasemd á Eyjunni segi ég að grípa verði til þrenns konar aðgerða.  Ein er tímabundin, en hinar tvæ verða að vera til langframa.  Þær eru:

A.  Auka innlenda framleiðslu sem kemur þá að einhverju leiti í staðinn fyrir innflutning og eykur útflutning.  Þetta er aðgerð sem verður að vera til langframa.

B.  Draga verður út útstreymi gjaldeyris með t.d. höftum á innflutningi, erlendri fjárfestingu og eyðslu í útlöndum.  Þetta ætti vonandi bara að vera til skamms tíma.

C.  Lækka erlendan fjármagnskostnað með því að draga úr lántöku og/eða semja um hagstæðari vaxtakjör og lækka þá ávöxtun sem erlendum aðilum (og þar með innlendum) býðst hér á fjármagnsmarkaði, þ.e. vextir ríkisskuldabréfa verða að lækka verulega.

Menn verða að skilja, að meðan við ýtum undir neikvæðan viðskiptajöfnuð, þá mun ástandið bara versna.  Ef við bætum árlega 150 ma.kr. á neikvæðu hliðina, þá er ekki langt í næstu kollsteypu.  Heldur hefur dregið út neikvæðum jöfnuðinum síðustu tvö ár, en betur má ef duga skal áður en viðskiptajöfnuður verður jákvæður.  Og þá eigum við eftir að vinna á skuldastabbanum.

Eitt er það sem við verðum að fara að hugsa upp á nýtt.  Það er hvenær vara, þjónusta eða framleiða er í raun ódýrari fyrir þjóðarbúið í gjaldeyrisútlátum annars vegar og hins vegar útvegar þjóðarbúinu meiri gjaldeyristekjur.  Þurfum við að breyta skattkerfinu þannig að það umbuni þeim sem stuðla að betri viðskiptajöfnuði og refsi þeim sem vinna gegn jákvæðum viðskiptajöfnuði?  Er slíkt yfir höfuð framkvæmanlegt?

Sjálfbærni er lykilorðið

Hvernig sem við skoðum framtíðina, þá er sjálfbærni lykilorðið.  Sjálfbærar fiskveiðar, sjálfbær nýting orkuauðlinda og sjálfbærni  hagkerfisins með tilliti til viðskiptajafnaðar.  Við þekkjum þetta tvennt fyrra, en hið síðasta er hugsun sem við þurfum að venjast. 

Í bili getur þetta þýtt að við þurfum að neita okkur um hluti sem okkur þóttu sjálfsagðir á árunum 1995 - 2008, þ.e. meiri lúxus en almenningur var vanur.  Já, hugsanlega er toppinum í neysluhyggjunni náð í bili og við verðum að sætta okkur við lægri lifistaðal.  Hátæknisjúkrahúsið sem við ætluðum að byggja þarf líklega að vera eitthvað minna en við ætluðum okkur.  Ekki verða byggðar knatthallir í öllum sveitafélögum eða eins flottar sundlaugar og stungið hefur verið niður á víð og dreif.  Huga þarf betur að arðsemi framkvæmda og gera ríkari kröfur til hennar. 

Forstjóri Landsvirkjunar hefur nefnt þetta í sínu máli og ég held að svo verði að eiga sér stað víðar.  Eins og það væri frábært að geta borað akgöng í gegn um mörg fjöll og undir firði, þá verða slíkar framkvæmdir að taka betur mið af aðstæðum í þjóðfélaginu.  A.m.k. þurfa þjóðhagslegir útreikningar líka að taka tillit til þess hver áhrif framkvæmdanna eru á viðskiptajöfnuðinn.

Gjaldmiðillinn endurspeglar hagstjórnina

Í öllu þessu skiptir nánast engu máli hvaða gjaldmiðil við verðum með í landinu.  Viðskiptajöfnuður snýst ekki um hver gjaldmiðillinn er eða hvort hann er alþjóðlega viðurkenndur.  Þetta sést vel, ef litið er til PIIGS eða GIPSI landanna (Grikkland, Ítalía, Spánn, Portúgal og Írland).  Þau eru öll með evru sem sinn gjaldmiðil og eru í tómu tjóni, þar sem viðskiptajöfnuður þeirra hefur verið neikvæður í talsverðan tíma.  Japan er með einn sterkasta gjaldmiðil í heimi, en fjármálakreppan þar er samt búin að vara í yfir 20 ár.  Svisslendingar eru líka með sterkan gjaldmiðil, en þeir átta sig á því að of sterkur gjaldmiðill er hættulegur útflutningi.

Gjaldmiðillinn er ekki málið, heldur jarðvegur hagkerfisins.  Hér á landi höfum við gengið illa um svörðinn og ekki sinnt uppbyggingunni.  Mörg innlend framleiðslufyrirtæki hafa hætt rekstri, þar sem þau urðu undir í samkeppni við innflutning.  Sá innflutningur var ekki endilega ódýrari eða betri.  Nei, hann var meira töff eða gaf innflytjandanum tækifæri til ferðalaga.  Oft var ástæðan ekki flóknari.

Fyrir nokkrum áratugum var hér blómlegur fataiðnaður með umfangsmiklum útflutningi.  Sjálfur var ég alinn upp í einu slíku fyrirtæki.  Þessi fyrirtæki fóru yfir móðuna miklu eitt af öðru fyrst og fremst vegna þess að innflutningurinn heillaði meira en innlend framleiðsla.  Upphefðin kom að utan, eins og einn kexframleiðandi auglýsti kexið með danska nafninu.

Þróunin hefur að hluta verið snúið við, en þó þannig að hugvitið er íslenskt en framleiðslan kínversk.  Með því næst framleiðslukostnaðurinn niður og hugsanlega fæst meiri hagnaður.  En við eigum að vera stolt af því að framleiðslan sé íslensk.  Hér þarf að fjölga störfum í framleiðslu og mér kæmi ekkert á óvart þó arðsemin myndi aukast.  Erlendir kaupendur eru ekki að sækjast eftir íslenskri hönnun framleiddri í Kína.

Stjórnvöld verða að huga betur að undirstöðum atvinnulífsins og gera skilyrði þeirra sem hagkvæmust.  Atvinnulífið verður síðan að skila arðinum til þjóðarinnar.  Sjávarútvegur, ferðaþjónusta, áliðnaður, framleiðslugreinar, allar verða þessar atvinnugreinar að átta sig á því, að við erum öll saman á þjóðarskútunni og lítið gagn er í því að vera með nokkrar flottar kátetur, ef dallurinn kemst ekkert áfram.

Ég tek það fram að þessi færsla var skrifuð fyrir hátt í tveimur mánuðum.  Ég ákvað að bíða með að birta hana þar til lögfræðiálit Hagsmunasamtaka heimilanna um dóm Hæstaréttar 600/2011 lægi fyrir.  Nú er búið að birta álitið og því ekki eftir neinu að bíða.

--

Í síðustu færslu um vaxtadóma Hæstaréttar og Árna Páls-lögin fjallaði ég um hvernig fjármálafyrirtækin fjármögnuðu sig og færði rök fyrir því að Hæstiréttur hefði verið leiddur í gildru.  Í þessari færslu langar mig að skoða hvort Hæstiréttur hafi getað komist að annarri niðurstöðu varðandi vexti áður gengistryggðra lána út frá lagabókstafnum. 

Hafa skal í huga, að Hæstiréttur getur almennt ekki úrskurðað um annað en fyrir hann er lagt.  Þannig hafa lögmenn fjármálafyrirtækjanna hvað eftir annað hreinlega eyðilagt mál með því að draga til baka á mikilvægu augnabliki kröfur eða málsástæður.  Þannig dró Drómi/FF til baka í málum nr. 603/2010 og 604/2010 frá 14. febrúar 20011, í málflutningi fyrir Hæstarétti, kröfur sem hefðu getað leyst úr þeim ágreiningi sem niðurstaða fékkst í miðvikudaginn 15. febrúar 2012.  Þ.e. þeim tókst að draga ágreininginn á landinn um heilt ár með þessu hátterni og það þrátt fyrir að til málanna hafi verið stofnað til þess að eyða sem flestum óvissu atriðum. Mál Sjómannafélags Íslands gegn Arion banka var leyst með samningum utan dómsala eingöngu örfáum dögum áður en málflutningur fyrir Hæstarétti átti að fara fram.  Nokkur mál hafa verið eyðilögð í flutningi með einhverju snú-snú brellum sem urðu til þess að málum var vísað frá.  Með þessu öllu hafa fjármálafyrirtækin getað komið í veg fyrir að úrlausnir fengjust í málum þar sem þau óttast að tapa þeim eða tjón þeirra verði minna með eyðileggingunni en ef dómur gengur.

Í þessari færslu ætla ég að líta framhjá því sem lagt hefur verið fyrir réttinn, en skoða hvað lögin segja.  Hef fyrirvara á því, að ég er ekki löglærður og því geta verið gallar á lagatúlkun minni. Ég hef aftur lagt þessa túlkun mína fyrir nokkra lögmenn og hafa þeir tekið undir hana.  Telja raunar mikilvægt að á þetta verið reynt fyrir dómi.

Vaxtalög nr. 38/2001

Tilvísun Hæstaréttar í dómi nr. 471/2010 í vaxtalögin eru nokkuð skýr og hefur hann síðar verið duglegur að vísa í þessa tilvísun.  Tilvísunin er í 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, þar sem segir:

Þegar greiða ber vexti skv. 3. gr., en hundraðshluti þeirra eða vaxtaviðmiðun er að öðru leyti ekki tiltekin, skulu vextir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir skv. 10. gr. Í þeim tilvikum sem um verðtryggða kröfu er að ræða skulu vextir vera jafnháir vöxtum sem Seðlabankinn ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum verðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir skv. 10. gr.

Forsenda þess að komist sé að þessari niðurstöðu er hvað 3. gr. vaxtalaganna segir, en hún hljómar svona:

Almenna vexti skal því aðeins greiða af peningakröfu að það leiði af samningi, venju eða lögum.  Vexti skal greiða frá og með stofndegi peningakröfu og fram að gjalddaga.

En nú verður að skoða 2. gr. laganna:

Ákvæði II. og IV. kafla laga þessara gilda því aðeins að ekki leiði annað af samningum, venju eða lögum. Einnig verður vikið frá öðrum ákvæðum laganna að því marki sem þar er kveðið á um. Þó er ávallt heimilt að víkja frá ákvæðum laganna til hagsbóta fyrir skuldara.

(Leturbreyting er mín.)

4. gr. er í II. kafla, þannig að 4. gr. tilheyrir hinum frávíkjanlega hluta laganna.  Þetta er mjög mikilvægt, eins og Eyvindur G. Gunnarsson hefur oft bent á, þó það hafi verið í hina áttina varðandi 14. gr. laganna varðandi dóma nr. 92/2010 og 153/2010.  Sumir kafla laga eru frávíkjanlegir.  Það þýðir að efni þeirra er ekki eina leiðin sem leysa má úr ágreining eða lagaóvissu sem snýr að efni kaflanna.  Hæstiréttur var því ekki í þvingaðri stöðu til að vísa til lagagreinarinnar.  Hann gerði það þrátt fyrir að hann hefði aðra kosti og án þess að koma með skýringu á því af hverju hann skoðaði ekki aðra kosti.

Vikið frá ófrávíkjanlegu greininni

2. gr. vaxtalaga tilheyrir samkvæmt ákvæðum greinarinnar hinum ófrávíkjanlega hluta vaxtalaganna.  Þetta fæst út frá því að í greininni segir að eingöngu verði "vikið frá öðrum ákvæðum laganna að því marki sem þar er kveðið á um".  Hæstarétti bar því að skoða ákvæði 2. gr. áður en ákvæði 3. og 4. gr. voru skoðuð.

Í 2.gr. segir síðan að ákvæði II. kafla og þar með 4. gr. "gilda því aðeins að ekki leiði annað af samningum, venju eða lögum".   Eru einhverjir samningar, einhverjar venjur eða einhver lög sem hefðu átt að hindra að Hæstiréttur gæti sagt að ákvæði II. kafla ættu að gilda?  Skoðum þetta nánar:

Samningar:   Mér dettur náttúrulega bara fyrst í hug lánssamningarnir sjálfir.  Vissulega ákvað Hæstiréttur að ýta þessu ákvæði þeirra til hliðar, en hann gerði það að mínu mati á fölskum forsendum, þ.e. hann var hreinlega dreginn að þeirri niðurstöðu vegna þeirra dómskrafna sem hafðar voru uppi.

Venjur:  Hér er raunar þegar komið fordæmi í dómi Hæstaréttar nr. 600/2011.  Sá dómur fellur á kröfurétti.  Vissulega er ýmis fullnusta kröfuréttar færð í lög, en margar grundvallarreglur kröfuréttar eru það ekki.  Kröfuréttur einn og sér er nógu sterk ástæða til að segja skýrt að ekki var forsenda fyrir því að vísa til ákvæða 3. og 4. gr. vaxtalaga. Aðrar "venjur" eru dómfordæmi og ekki bara hér á landi heldur líka hjá EFTA-dómstólnum og Evrópudómstólnum.  Bent hefur verið á nokkur dómafordæmi frá Evrópudómstólnum, en ég hef ekki heyrt af neinu frá EFTA-dómstólnum.

Lög: Í fljótu bragði koma tvenn lög upp í hugann og síðan tilskipunin frá 1798.  Fyrri lögin eru ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 samningalaga og hin síðari eru í ákvæðum 14. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán.  36. gr. tekur að nokkru á kröfurétti ásamt því að taka á neytendarétti, meðan lgöin um neytendalán fjalla í grunninn um neytendarétt, þó vissulega komi kröfuréttur þar líka við sögu.

Sem sagt í a.m.k. tveimur atriðum af þremur, þá koma fram atriði sem ættu að varna því að ákvæði 3. og 4. gr. laga nr. 38/2001 koma bara yfir höfuð til álita við úrlausn þess hvaða vextir eiga að gilda.

Höfum í huga að greinarnar "gilda því aðeins" í stærðfræði segjum við "þá og því aðeins" og eins í rökfræði. Svona væri þetta sett upp í rökfærði  IF AND ONLY IF ((NOT samningar) AND (NOT venjur) AND (NOT lög)) => (II. kafli) = TRUE.  Málið er að þó svo að fengjum TRUE út úr (NOT samningar), þá fáum við FALSE út úr bæði (NOT venjur) og (NOT lög) og því FALSE út úr öllum sviganum sem leiðir af sér að Hæstiréttur mátti ekki nota ákvæði II. kafla til úrlausnar á máli nr. 471/2010.  Hann hafði ekki heimild í lögunum til þess að dæma eftir því ákvæði sem hann dæmdi eftir!

En hvað gat og átti Hæstiréttur að gera? 

Þessu er fljót svarað.  Hann átti að nota undantekningarákvæði 2. gr. laga nr. 38/2001:

Þó er ávallt heimilt að víkja frá ákvæðum laganna til hagsbóta fyrir skuldara.

Hæstiréttur leiddur að niðurstöðu

Vandi Hæstaréttar fólst í því að hann getur almennt ekki komið með aðra niðurstöðu, en felst í þeim dómskröfum sem gerðar eru.   Þess vegna hefði verið mjög mikilvægt að betur hefði verið vandað til þess máls sem fór fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur sem prófmál.  Nauðsynlegt hefði verið, að málið hefði innihaldið mun ýtarlegri dómskröfur og fjölbreyttari.  En því var ekki fyrir að fara.  Lýsing valdi málið, valdi lögfræðingin varnaraðila og færa má rök fyrir því að fyrirtækið hafi líka valið dómarann.  Málið var handvalið með lítt reyndan lögfræðing varnaraðila og dómarinn var bara að tryggja að málið kæmist til Hæstaréttar án þess að rugga bátnum.  Síðan má færa rök fyrir því að dómarinn hefði átt að segja sig frá málinu vegna tengsla annars lögmannsins við eiginmann sinn.

Skoðum eftirfarandi:

• Hver ákvað að bílalánamál hjá Lýsingu ætti að vera prófmál?  Lýsing, hugsanlega í samráði við Samtök fjármálafyrirtækja. 
• Hver ákvað að þetta tiltekna mál ætti að vera prófmál?  Lýsing. 
• Af hverju fékk þetta mál að verða prófmál?  Vegna þess að Lýsing tók sprettinn og tróðst framfyrir í röðina. 
• Hver ákvað dómskröfur í málinu?  Lýsing og hugsanlega lögfræðingur varnaraðila sem hafði nánast enga þekkingu á svona málum. 

Haft var eftir lögmanni Lýsingar, Sigurmar K. Albertssyni, að hann vildi ekki sjá þennan Björn Þorra aftur í réttarsalnum!  Nei, Sigurmar K. Albertsson þorði ekki að mæta karlmanni, þannig að hann valdi líttreyndan héraðsdómslögmann. 

Greinargerð varnaraðila fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur er við fyrstu sýn ágæt.  Hún tæpir á öllu mögulegu, en síðan vantar að fylgja málum eftir.  Ekki er gerð alvarleg tilraun til að hrinda kröfu um seðlabankavexti á grunni þess að greinar 3 og 4 í lögum nr. 38/2001 séu frávíkjanlegar og mjög ströng skilyrði eru fyrir því að hægt sé að nota þær.  2. gr. vaxtalaga er nefnd á einum stað í greinargerðinni, en í upptalningu á lagatilvísunum er ekki minnst á hana.  Ég hef ekki séð greinargerðina fyrir Hæstarétti, en þeir sem hlustuðu á munnlegan málflutning þar fengu það á tilfinninguna, að hæstaréttarlögmaðurinn sem flutti málið hafi ekki séð skjalið fyrr en þá um morguninn.  A.m.k. rak hann oft í vörðurnar.  Get ég ekki ímyndað mér að slíkt sé vænlegt til árangurs.

Feluleikur í kringum málið

Við sem höfðum staðið á haus í réttindabaráttunni urðum mjög hissa, þegar okkur var tilkynnt að dómur væri að ganga í vaxtamáli hinn 23. júlí 2010.  Bíddu nú við hvenær var þetta mál undirbúið?  Komu einhverjar stórar kanónur að undirbúningi varnarinnar?  Fór vörnin eftir því sem fyrir hana var lagt?  Stærsta spurningin sem brann á mér var:  Er þetta mál heppilegt sem prófmál?  Svarið við síðustu spurningunni var skýrt NEI.  Þetta mál var vonlaust sem prófmál nema til að vernda hagsmuni fjármálafyrirtækjanna.

Niðurstaðan var að velja skássta kostinn af slæmu kostunum, þ.e. bestu verstu lausn.   Héraðsdómari bar fyrir sig að það væri minnst íþyngjandi niðurstaðan fyrir neytandann.  Hæstiréttur var nú ekkert að velta sér upp úr neytendarétti og dæmdi út frá 4. gr. vaxtalaga.  Svona á þetta að vera, punktur!

Var til eðlileg niðurstaða?

Vissulega verður rétturinn að hafa einhverja leiðsögn, þ.e. ekki er hægt að fara í einhverja tilviljunarkennda vegferð.  Fyrir það fyrsta mátti rétturinn ekki hrófla við vöxtum afturvirkt, það leiðir af bæði lögum nr. 121/1994 um neytendalán og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.  Út frá því sem ég bendi á að ofan bannaði 2. gr. vaxtalaganna  réttinum slíka afturvirka breytingu.  Síðan er það hinn stóri misskilningur Hæstaréttar að ekki hafi verið hægt að skipta út LIBOR viðmiði fyrir annað viðmið.  LIBOR viðmiðið er eingöngu tilvísun í það hvernig fjármálafyrirtækið sagðist fjármagna sig en ekki hvernig lánið var í raun og veru fjármagnað og greitt út.  Það var greitt út í krónum. LIBOR viðmiðið var heldur ekki ráðandi hluti vaxtanna, heldur var það vaxtaálagið, a.m.k. hjá stærstum hluta lántaka.  Hæstaréttur hefði því átt að skipta út LIBOR viðmiðinu fyrir viðmið sem fjármálafyrirtækið, í þessu tilfelli Lýsing, sannanlega notaði. 

Hér steytir aftur á því, að ekki var gerð dómskrafa um neitt á milli niðurstöðu Hæstaréttar og þess að samningsvextir héldust áfram.  Rétturinn gat því ekki einu sinni dæmt að fullnaðarkvittanir giltu, eins og niðurstaðan var 15. febrúar sl., þar sem krafa um slíkt var ekki höfð uppi. Raunar er ekki minnst einu orði á fullnaðarkvittun í greinargerð verjanda í málinu fyrir héraðsdómi.

En gat Hæstiréttur vikið frá dómskröfum? Já, hann ekki bara gat það, honum bar það samkvæmt ítrekuðum niðurstöðum Evrópudómstólsins, þar dómstóllinn hefur sagt að dómstólar eigi alltaf að huga að neytendavernd þó svo að krafa um slíkt sé ekki höfð uppi.

Málið sjálft

Ekki verður vikið frá þessari umræðu án þess að tala um málið sjálft.  Þetta var uppgjörsmál, þar sem viðkomandi lántaki hafði skilað inn bifreið eftir að hann komst í vanskil.  Hann hafði ekki haft upp neinar mótbárur um að lánið væri ólöglegt áður en hann komst í vanskil (að ég best veit) og eindaði á því að skila bifreiðinni.  Út frá þeim grunni var vitað að Lýsing gæti krafið hann um dráttarvexti fyrir allan tímann frá því að bifreið var skilað fram að dómsdegi.  Lánið hafði verið tekið í nóvember 2007 og því hafði viðkomandi ekki átt bifreiðina nema mjög skamman tíma áður en krónan féll í mars 2008.  Allir útreikningar hefðu því komið betur út fyrir lántaka af þeim sem gerð var dómskrafa um.

Héraðsdómur dæmdi í málinu út frá því að dómskröfu lántaka var hafnað (um samningsvexti) og féllst á síðustu þrautavarakröfu Lýsingar vegna þess að hún var minnst íþyngjandi fyrir lántaka.  Þ.e. héraðsdómur féll á neytendarétti en ekki beinni tilvísun í lög nr. 38/2001.

Hæstiréttur stikar alveg framhjá niðurstöðu héraðsdóms, þó svo að útkoman verði sú sama.  Báðir aðila hunsa 2. gr. vaxtalaga.

Málið í dómi nr. 471/2010 var gjörsamlega galið sem fordæmismál hvernig sem á það er litið.  Mikilvægt er að látið verði reyna á niðurstöðu þess í nýju máli fyrir Hæstarétti.  Í dómi nr. 600/2011, þá segir meirihluti réttarins að niðurstaðan í máli nr. 471/2010 hafi hreinlega verið röng.  Rangur lagaskilningur verður bara leiðréttur til framtíðar, er kjarninn í niðurstöðunni 15. febrúar 2012.  Í máli nr. 471/2010 er niðurstaðan að endurreikna vexti frá upphafi, þrátt fyrir greidda gjalddaga.  Þessir dómar eru ekki samhljóma.  Ekki er nóg að segja að aðrar kröfur hafi ekki verið fyrir dómi, því Hæstiréttur getur óskað eftir nýjum útreikningum og honum ber að vernda rétt neytenda, þó svo slíkum vörnum sé ekki haldið uppi af hálfu neytandans.

Mér sýnist FME vera í orðaleik. Minnisblaðið miðar við hve mikið kröfuvirðið lækkar niður fyrir bókfært virði. Ekki hve mikið kröfuvirðið lækkaði, en hægt er að ráða það af orðum FME að kröfuvirðið í árslok 2011 hafi verið talsvert umfram bókfært virði. Tjón fjármálafyrirtækjanna er því 165 ma.kr. plús mismunurinn á kröfuvirði og bókfærðu virði 31/12 2011 og átti þessi mismunur að vera uppistaðan í hagnaði bankanna næstu árin.

Samkvæmt upplýsingum í minnisblaðinu var bókfært virði þeirra lána sem FME telur falla undir dóminn frá 15. febrúar um 668 ma.kr. hinn 31.12.2011.  Já, bókfærða virðið er þetta, en síðan segir FME að kröfuvirðið muni lækka um 165 ma.kr. niðurfyrir þetta bókfærða virði.  Áhugavert væri að vita hvert kröfuvirðið var um áramót, því það er munurinn á kröfuvirðinu þá og kröfuvirðinu núna sem skiptir máli.

Þessi aðferð að tala um bókfært virði í stað kröfuvirðis hefur áður verið notuð.  Það var í svari FME til nefndarsviðs Alþingis hinn 27. júlí 2010.  Þá var tilgreint að bókfært virði lána fyrirtækja hefði verið hinn 31.03.2010 840,9 ma.kr., húsnæðislán einstaklinga voru upp á 78,5 ma.kr., bílalán einstaklinga voru 61,4 ma.kr. og önnur lán einstaklinga voru 45,7 ma.kr. eða alls 1.026,5 ma.kr.  Ég hef ekki á reiðum höndum upplýsingar um hvað fjármálafyrirtækin segjast hafa lækkað lán fyrirtækja mikið, en í upplýsingum á heimasíðu Samtaka fjármálafyrirtækja, þá hafa þau fært niður bílalán einstaklinga um 38,5 ma.kr. um síðustu áramót og fasteignalán þeirra um 108 ma.kr. eða alls um 146,5 ma.kr.  Vissulega hafa einhverjir vextir lagst á þessi lán frá 31.03.2010, en ef við drögum 108 ma.kr. frá 78,5 ma.kr. þá kemur í ljós að fjármálafyrirtækin hafa lækkað gengistryggð fasteignalán heimilanna um 29,5 ma.kr. meira en nam bókfærðu virði þeirra meðan þau voru ennþá gengistryggð, báru gengistryggða vexti og voru reiknuð út samkvæmt uppsprengdu gengi.

Kannski er best ég setji þetta upp á skýrari hátt:

Samkvæmt þessu er búið að leiðrétta lán sem voru bókfærð á 140 ma.kr.  hinn 31. mars 2010 um 146,5 ma.kr. og þegar lán sem bókfærð voru á 45,7 ma.kr. og vöxtum er bætt við þau lán sem eru í bókum fjármálafyrirtækjanna, þá var bókfært virði þeirra samt upp á 117,5 ma.kr. um síðustu áramót. 

Sko, ef ég dreg 146,5 ma.kr. frá 185,6 ma.kr. þá fæ ég út mismun upp á 39,1 ma.kr.

Greinilegt er að stærsti hluti "niðurfærslu" fjármálafyrirtækjanna á áður gengistryggðum lánum einstaklinga/heimilanna hefur átt sér stað á heim hluta lánanna sem telst munurinn á bókfærðuvirði og kröfuvirði.  Aðeins 46,5% niðurfærslunnar hefur samkvæmt þessu komið fram í þeim hluta lánanna sem færður er sem eign hjá fjármálafyrirtækjunum, en 53,5% eru tekin af tölu sem hvergi kemur fram opinberlega heldur er hluti af rassvasabókhaldi fyrirtækjanna. Ætli slíkt rassvasabókhald standist alþjóðlega reikningsskilastaðla?

Nú vil ég skora á fjármálafyrirtækin og samtök þeirra að hætta að ljúga að almenningi í landinu.  Segið okkur satt og rétt frá því hver er bókfærð staða áður gengistryggðra lána, hvert er kröfuvirði þeirra, hvað hafa fyrirtækin fært kröfuvirðið niður um mikið ársfjórðung fyrir ársfjórðung frá yfirtöku lánanna og hve mikil er niðurfærslan á bókfærða virði lánanna.  Loks mættu þau segja okkur hvernig bókfærða virðið er fengið, hvernig kröfuvirðið er fengið og hve stór hluti meintrar niðurfærslu er í raun og veru afskrift sem átti sér stað hjá hrunbönkunum, þ.e. Glitni, Kaupþingi og Landsbanka Íslands.  Er til of mikils ætlast að bankarnir segi okkur sannleikann?

Fjármálaeftirlitið (FME) telur að áhrif gengislánadóms Hæstaréttar frá 15. febrúar síðastliðnum og endurreikningar lána vegna hans ógni ekki fjármálastöðugleika.

Samkvæmt minnisblaði FME þá gætu áhrifin af dómnum líklegast orðið til þess að kröfuvirði áður gengistryggðra lána lækkaði um tæplega 165 ma.kr. miðað við bókfært virði þeirra 31.12.2011.  Einnig kemur fram að bankarnir hafi þegar lækkað lánin um  70,5 ma.kr. og líklegt er að 94,5 ma.kr. muni bætast við þegar öll kurl eru komin til grafar.  Af þessum 165 ma.kr. þá eru 46,8 ma.kr. endurgreiðslur sem þurfa að eiga sér stað, en 118,1 ma.kr. leiðir til lækkunar á bókfærðu virði opinna samninga.  Auk þess kemur fram að ríflega 31,1 ma.kr. er vegna lána einstaklinga, en tæplega 133,8 ma.kr. vegna lána lögaðila.

Nú verð ég að viðurkenna, að ég veit ekki hverju skal trúa.  Samkvæmt upplýsingum frá Samtökum fjármálafyrirtækja, þá var búið að niðurfæra lán einstaklinga vegna gengisdóma um 145,5 ma.kr. um síðustu áramót.  Ekki var gefið upp hver niðurfærsla lána fyrirtækja var mikil, en gera má ráð fyrir að sú tala hlaupi ekki á lægri tölu og líklegast mun hærri.  Núna bætast við allt að 165 ma.kr., þannig að ekki er óvarlegt að áætla að niðurfærsla vegna gengisdóma sé vel yfir 500 ma.kr. og bara vegna heimilanna upp á 176,6 ma.kr.

Í svari FME til nefndarsviðs Alþingis frá 27. júlí 2010 vegna spurninga frá viðskiptanefnd og efnahags- og skattanefnd Alþingis, þá kemur fram að áhrif gengisdóma Hæstaréttar nr. 92/2010 og 153/2010 sem gengur 16. júní 2010 gætu orðið 347,7 ma.kr. ef miðað væri við að samningsvextir héldust á lánunum, en 142 ma.kr. ef óverðtryggðir vextir Seðlabanka Íslands kæmu á lánin.  Þá var að mat efnahags- og viðskiptaráðherra, FME og Seðlabankans að hærri talan myndi valda of þungu höggi á bankakerfi, ef samningsvextir héldust, eða eins og haft var eftir Gylfa Magnússyni í Morgunblaðinu 25. júní 2010:

Gylfi Magnússon, efnahags- og viðskiptaráðherra, telur að fjármálakerfi landsins muni vart þola áfallið ef allt fer á versta veg frá sjónarhóli lánveitenda hvað varðar gengistryggð lán í íslenskum krónum. 

Og síðan eru það tilmæli FME og SÍ frá 30. júní 2010 en í þeim segir:

Tilmælunum er ætlað að skapa festu í viðskiptum á fjármálamarkaði og stuðla að virku og öruggu fjármálakerfi. Stöðugleiki fjármálakerfisins eru mikilvægir almannahagsmunir sem Fjármálaeftirlitinu og Seðlabankanum ber lögum samkvæmt að standa vörð um. Með tilmælunum eru þessar eftirlitsstofnanir að sinna lagaskyldu sem á þeim hvílir.

Tilmælin byggja á þeirri afstöðu fyrrgreindra eftirlitsstofnana að hvorki séu lagaleg né efnahagsleg rök fyrir því að vaxtakjör sem áður tóku mið af erlendum millibankavöxtum haldist áfram eftir að tenging þess hluta höfuðstólsins sem bar slíka vexti við viðkomandi gjaldmiðil hefur verið rofin með dómi Hæstaréttar. Eftirlitsstofnanirnar telja að slík túlkun á niðurstöðu Hæstaréttar, væri hún framkvæmd til hins ýtrasta, fæli í sér svo stórt högg á eigið fé fjármálafyrirtækja að ríkissjóður þyrfti að leggja þeim til umtalsvert nýtt fé. Það er kostnaður sem aðrir samfélagsþegnar bera á endanum.

Takið sérstaklega eftir þessu:

Eftirlitsstofnanirnar telja að slík túlkun á niðurstöðu Hæstaréttar, væri hún framkvæmd til hins ýtrasta, fæli í sér svo stórt högg á eigið fé fjármálafyrirtækja að ríkissjóður þyrfti að leggja þeim til umtalsvert nýtt fé.

Já, fyrir tæplega 22 mánuðum, þá var talið að  lækkun vaxta upp á 347,7 ma.kr. í stað 142,0 ma.kr.fæli í sér svo stórt högg á eigið fé fjármálafyrirtækja að það skerti getu þeirra til að starfa sem fjármálafyrirtæki.  En núna er 165 ma.kr. högg ekki talið ógna fjármálastöðugleika.  Kannski eru það þessir 35 ma.kr. sem skipta öllu máli!