Leita ķ fréttum mbl.is
Embla

Verštrygging - böl eša blessun?

Samžykkt žessara įkvęša, žótt ašeins sé i heimildarformi, getur ašeins vakiš tįlvonir um śrlausnir eftir ófęrum leišum og dregiš athyglina frį ašalatrišinu, aš til er ein örugg leiš til verštryggingar į sparifé, sem sé aš foršast žaš, sem veršrżrnuninni veldur, sjįlfa veršbólguna. 

Umsögn bankastjóra Landsbanka Ķslands til Alžingis įriš 1966 um heimild til verštryggingar lįnsfjįr

 

Lög nr. 13/1979 um stjórn efnahagsmįla o.fl., almennt kölluš Ólafslög ķ höfušiš į Ólafi Jóhannessyni žįverandi forsętisrįšherra, tóku gildi 10. aprķl 1979.  Meš lögunum var m.a. heimiluš verštrygging lįnsfjįr.  Žar sem žetta įtti aš vera tķmabundin lausn, hefur nokkrum sinnum komiš upp sś umręša aš fella nišur įkvęši lagana um heimild til aš verštryggja lįnsfé, en žvķ hefur jafnan veriš hafnaš sem algerri fįsinnu.  Ég tel žaš vera löngu tķmabęrt, a.m.k. hvaš neytendalįn varšar.

Mikil veršbólga hafši geisaš nęr allan 8. įratuginn.  Mešalveršbólga frį maķ 1972 fram til setningu Ólafslaga var 34,3%.  Sparifé og lķfeyrissparnašur brann upp og var žaš žvķ nįnast fįviska aš geyma pening inni į einhvers konar sparnašarreikningum.  En stjórnvöld hefšu betur hlustaš į rįš bankastjóranna frį 1966, žvķ hafi menn ętlaš aš nį stjórn į veršbólgunni, žį misheppnašist žaš algjörlega.

Frį maķ 1979 til įrsloka 1983 fór veršbólgan fyrst af alvöru į flug.  Nokkra mįnuši į žessu tķmabili jafngilti hękkun vķsitölu milli mįnaša um og yfir 100% įrsveršbólgu. Toppaši ķ 10,4% hękkun milli febrśar og mars 1983 sem jafngildir 229,6% įrsveršbólgu!  Įrsveršbólgan fór hins vegar hęst ķ 102,8% ķ įgśst 1983.   Mešalveršbólga į žessu tķmabili var 58,5%.  Hélst veršbólgan óįsęttanlega hį allt fram aš Žjóšarsįttarsamningum įriš 1990., žannig aš allt tal um aš verštryggingin hafi komiš böndum į veršbólguna er žvķ eitt stórt kjaftęši.  Žaš voru samningar į vinnumarkaši sem sigrušu veršbólguófreskjuna.

Lķklegast įtta fįir sig į žvķ aš sś śtfęrsla į verštryggšum lįnum, sem viš žekkjum ķ dag, ž.e. aš leggja veršbętur mįnašarlega ofan į eftirstöšvar höfušstóls, var bara heimildarįkvęši, žegar veršbólgan vęri mikil, en annars ętti aš greiša veršbętur eins og um vexti vęri aš ręša.  Form verštryggingarinnar, eins og viš žekkjum hana, var sem sagt aš vera plan B, žegar illa įraši.

ver_bolga_1972-1990.jpg

Mynd 1 Veršbólga fyrir og eftir Ólafslög og fram yfir Žjóšarsįttarsamninga.  Rauša lķnan į sżnir žegar Ólafslög voru sett. (Heimild: Hagstofa Ķslands)

Įhrif verštryggingarinnar

Markmiš Ólafslaga var aš verja sparifé.  Ekki er žó ljóst hvort žaš hefur tekist, žvķ almenningur įtti mest lķtiš sparifé, žegar hśn var sett į.  Hinir raunverulegu sparifjįreigendur voru hinir efnušu.  Eins og fyrr segir bjó verštrygging til veršbólguskrķmsli ķ upphafi.  Žaš var ekki fyrr en verštrygging launa var afnumin, aš veršbólga fór aš lękka og raunar er ekkert sem bendir til aš verštryggingin hafi nokkur žįtt įtt ķ aš svo varš.  Veršbólgan hélt įfram aš malla, žar til Žjóšarsįttarsamningarnir svo köllušu voru gerši ķ febrśar 1990, um hóflegar kjarabętur į vinnumarkaši.  Žaš er žvķ mun frekar hęgt aš tengja stöšugleika viš kjarasamninga en verštrygginguna.  Mitt įlit er aš verštryggingin hafi frekar neikvęš įhrif į veršbólgu, en jįkvęš, enda bżr verštryggingin til peninga, žegar veršbętur leggjast į eftirstöšvar lįnanna og ekki žarf mikinn snilling ķ hagfręši til aš žekkja tengsl aukins peningamagns viš veršbólgu.

Verštryggš lįn

Ein af afuršum Ólafslaga voru verštryggš lįn.  Mikiš er deilt um kosti žeirra og ķ stašinn fyrir aš sękja rök til innlendra ašila, žį langar mig aš vitna ķ vefsķšu hjį ķsraelska hśsnęšislįnafyrirtękinu First Israeli Mortgages, žar sem fyrirtękiš er aš bera saman żmsa kosti, m.a. verštryggš lįn.  Kaflinn sem fjallar um verštryggš lįn heitir The best loan for you (if you are a bank) og held ég aš žaš segi allt sem žarf aš segja.

Į mešfylgjandi lķnuriti sést žróun 40 įra verštryggšs lįns tekiš ķ byrjun maķ 1988.  Lįnsfjįrhęš er 10 m.kr. og žaš ber 4,9% verštryggša vexti.  Fram til aprķl 2016 er notuš raunveruleg veršbólga, en 2,5% eftir žaš.

ver_trygging_40_ara_lan_dv.jpg

Mynd 2 Žróun 10 m.kr. verštryggšs lįns til 40 įra meš 4,9% vöxtum tekiš 1.5.1988.  Sżnt meš raunveršbólgu til aprķl 2016 og 2,5% veršbólgu eftir žaš. (Śtreikningar höfundar)

Eftirstöšvar lįnsins eru byrjašar aš lękka eftir aš hafa stigiš samfellt ķ 24 įr!  Lękkunin er nokkuš skörp sķšustu mįnušina, en žaš er bęši vegna žess aš veršbólgan hefur veriš undir 2,5% ķ talsvert langan tķma og aš mįnašarlegar greišslur eru oršnar grķšarlega hįar eša rķflega fjórföld upphafsgreišslan.  Ķ žessu sżnidęmi stefnir lokagreišslan į 276.000 kr. mišaš viš 2,5% veršbólgu, žar sem eftir lifir lįnstķmann.

Į 40 įrum (mišaš viš forsendur śtreikninganna) verša heildargreišslur 73,9 m kr. eša rķflega 7-föld lįnsfjįrhęšin.  Skiptist hśn sem hér segir:  Höfušstóll 10 m.kr., veršbętur į eftirstöšvar og vexti rśmar 51 m.kr., vextir tępar 13 m.kr.

Yfirfęrum žetta nś yfir į öll verštryggš lįn heimilanna.  Samkvęmt tölum Sešlabanka Ķslands stóšu eftirstöšvar žeirra ķ um 1.236 milljöršum króna žann 31.12.2015, en stóšu ķ 444 ma.kr. ķ įrlok 1999, sem žżšir hękkun um tępar 792 ma.kr.  Hvaš ętli stór hluti žessara 792 ma.kr. séu veršbętur?  Ég hef reiknaš žaš gróflega śt og fę aš veršbętur upp į 812 ma.kr. hafi lagst į verštryggš lįn heimilanna frį 1.1.2000 til 31.12.2015.  Sem sagt öll hękkun eftirstöšva verštryggšra skulda heimilanna į 16 įra tķmabili mį rekja til veršbóta!  Į žessu tķmabili greiddu heimilin gróft įętlaš 475 ma.kr. ķ afborganir (bęši af upprunalegum höfušstóli og veršbótum, leišréttingin meštalin) og lķklegast ekki undir 633 ma.kr. ķ vexti (mišaš viš 4% vexti, sem örugglega eru of lįgir).  Nż lįntaka heimilanna hefur žį veriš 455 ma.kr.  Ef lįnin hefšu veriš óverštryggš og sleppum vöxtunum śt śr myndinni, žį vęru eftirstöšvar lįnanna 424 ma.kr., ž.e. 20 ma.kr. lęgri upphęš, en var ķ įrslok 1999.

Nś er žetta kannski ekki alveg svona einfalt, žvķ veršbęttar eftirstöšvar lįna hafa veriš notašar viš fasteignavišskipti og žvķ hefši žurft aš taka hęrri višbótarlįn til aš fjįrmagna hśsnęšiskaup, hvort sem veršžróun hśsnęšis hefši oršiš sś sem hśn varš, en lķka žó hśn hefši oršiš mun hóflegri.  Einnig hefšu vextir lįnanna oršiš hęrri. Ólķklegt er žó aš hśsnęšisskuldir heimilanna vęru eitthvaš nįlęgt žeim 1.236 ma.kr., sem verštryggš lįn stóšu ķ um sķšustu įramót.  Reikna ég frekar meš į bilinu 600-800 ma.kr.   Mikilvęgast af öllu vęri žó aš eftirstöšvarnar lękkušu meš hverri greišslu!

Dęmi um skašsemi verštryggingarinnar

Lķklega skašar verštryggingin mest samkeppnishęfi žjóšarinnar.  Žaš er vegna žess, aš hśn żtir undir žörf launafólks fyrir launahękkanir.  Žessi sjįlfvirka višbót ofan į eftirstöšvar skulda, sem verštryggingin veldur, veršur til žess aš kauphękkunin, sem kom ķ sķšasta mįnuši, er kannski horfin.  Lķklegt er aš ķ óverštryggšu umhverfi, žį héldi lįnveitandi aš sér höndum meš vaxtabreytingar til aš sjį hvort um lengri tķma breytingu į veršbólgu var aš ręša eša bara stutt skot.  Einnig er lķklegt aš hęgt vęri aš fį lįn meš föstum vöxtum til nokkurra įr og žį hefši stundarveršbólga engin įhrif į vaxtabyrši lįnanna.  En ķ verštryggšu lįnakerfi, žį er engin miskunn, allar hreyfingar į veršlagi leggjast į eftirstöšvarnar.

Til aš skilja žessa skašsemi fyrir launagreišendur, žį vil ég sżna nęmnigreiningu į 40 įra lįninu aš ofan.  Mišaš viš 2,5% veršbólgu, žį endar lokagreišslan ķ 276.000 kr.  Verši mešalveršbólgan 5%, žį fer lokagreišslan af lįninu ķ 373.000 kr., en „ašeins“ 204.000 kr.  vęri lįniš óverštryggt frį og meš deginum ķ dag og į sömu vöxtum.  Verštryggingin er žvķ aš kosta lįntakann hįar upphęšir į mįnuši.  Tökum muninn į 0% veršbólgu og 2,5%, sem gefur okkur 72.000 kr.  Sį sem er aš greiša yfir 200.000 į mįnuši af lįni, er bśinn aš fullnżta persónuafslįttinn.  Til aš eiga fyrir 72.000 kr. greišslu ofan į 204.000 kr. žarf hįtt ķ 120.000 kr. aukalega ķ tekjur.  Svo launagreišandinn geti greitt 120.000 kr. aukalega ķ laun, žarf hann lķklegast aš auka tekjur sķnar um 6-8 falda žį upphęš, allt eftir žvķ hvaša įlagningarprósenta er notuš, žannig aš 72.000 kr. hęrri greišsla af lįni veršur allt ķ einu aš 720-960 žśs.kr.  tekjužörf hjį launagreišandanum.  Mišaš viš žetta er alveg ótrślegt, aš Samtök atvinnulķfsins skuli ekki berjast af fullum žunga fyrir afnįmi verštryggšra neytendalįna og aš į Ķslandi verši komiš į óverštryggšu lįnakerfi, žar sem lįntökum bjóšast hóflegir vextir.

(Žessi fęrsla var upprunalega skrifuš sem grein aš ósk Eggerts Skślasonar, žįverandi ritstjóra DV, til birtingar ķ blašinu.  Įtti hśn aš birtast ķ aprķl eša maķ 2016.)

 


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Gunnar Heišarsson

Sęll Marinó og takk fyrir žessa góšu grein.

Žvķ veršur aldrei of oft haldiš uppi aš verštryggingin kom ekki böndum į veršbólguna, žvert į móti magnaši hśn hana upp.

Žjóšarsįttin, sem gerš var og mį aš stęšstum hluta mį žakka Einari Oddi, įriš 1990, kom hins vega böndum į žetta skrķmsli. Reyndar tók nokkur įr aš nį veršbólgunni nišur, en žaš tókst.

Žjóšarsįttin snerist um fleira en hóflegar hękkanir launa. Hśn snerist um sįtt mešal allra ašila į markaši. Rķki og sveitarfélög tóku į sig aš hękka ekki įlögur hjį sér, verslunin lofaši aš taka į sig erlendar hękkanir ķ meira męli mešan böndum vęri komiš į drauginn og aš sjįlfsögšu kom launafólk aš žessu meš hóflegar kröfur. Reyndar var žaš svo aš sumir sem höfšu gert kjarasamninga skömmu fyrir samžykkt žjóšarsįttar, tóku į sig kjaraskeršingu frį žeim samningum, til aš koma til móts viš sįttina. Undirritašur er einn fjölmargra sem lentu ķ slķkri skeršingu.

Žaš var žvķ um žjóšarsįtt aš ręša, allra į markaši,  ekki bara launafólks eins og svo gjarnan er bošiš upp į nś, žegar menn tala um žjóšarsįtt. Hvort sem žaš er gert undir žvķ nafni eša nefnt einhverju torkennilegu eins og SALEK.

Verštryggingin er mannanna verk, gert meš nįnast einu pennastriki voriš 1979. Hśn er ekki eitthvaš lögmįl. Eins og stašreyndir segja žį magnaši hśn veršbólguna ķ staš žess aš draga śr henni. Žaš hefši įtt aš duga til aš annaš pennastrik yrši dregiš og verštrygging afnumin. Reyndar var žaš gert aš hluta, eins og žś nefnir, žegar verštrygging launa var afnumin.

Žaš er aldrei of seint aš draga žetta pennastrik, bara spurning hversu lengi viš viljum aš skašinn standi yfir. Einhverjum žętti 38 įr yfirdrifiš nóg af slķkri sjįlfspķningu.

kvešja

Gunnar Heišarsson, 18.4.2017 kl. 10:29

2 Smįmynd: Gušmundur Jónsson

Nś er einmitt lag aš drag strikiš góša, žaš mundi ef til vill koma böndum į fasteignabóluna.

Góš grein Marinó og rökin gegn veršbólgueyšandi įhrifum verštryggingar eru skotheld.

Verštrygging eins og framkvęmdin var og er hér, er veršbólguvaldur.

Gušmundur Jónsson, 18.4.2017 kl. 16:04

3 Smįmynd: Žorsteinn Siglaugsson

Žetta er frįbęr samantekt! Verštryggingunni var vissulega ętlaš aš auka sparifjįrmyndun meš žvķ aš vinna gegn vantrś almennings į žvķ aš sparnašur borgaši sig. En vandinn er aš hśn żtir undir óstöšugleika einfaldlega vegna žess aš fjįrmagnseigendur, žmt. lķfeyrissjóšir, aušmenn og bankar, žurfa ekki aš hafa įhyggjur af óstöšugleikanum. Žess vegna gerast hlutir į borš viš žaš aš samtök atvinnurekenda samžykki grķšarlegar launahękkanir fyrir skemmstu. Žessar hękkanir hafa aš vķsu enn ekki komiš inn ķ veršlagiš, en žaš er einungis vegna gengisžróunar krónunnar. Hana žekktu menn hins vegar ekki fyrirfram og mįtti žvķ allt eins bśast viš óšaveršbólgu. En kjarasamningshöfum var einfaldlega sama.

Žorsteinn Siglaugsson, 18.4.2017 kl. 19:58

4 Smįmynd: Siguršur Kristjįn Hjaltested

Snilldarpistill aš venju frį žér.

Get tekiš undir meš ašrar athugasemdir.

M.b.kv.

Siguršur Kristjįn Hjaltested, 18.4.2017 kl. 20:44

5 identicon

Sęll Marinó og takk fyrir žessa frįbęru samantekt, en ég man vel žessi įr og žaš įstand sem žį var.

En varšandi verštrygginguna žį finnst mér eiginlega ekki hęgt skauta framhjį ašalgeranda og įstęšu verštryggingarinnar, ž.e krónunnar.

Ašeins įšur en ég kem aš žvķ, žį vil ég ašeins koma innį žaš įstand, sem var hérna įšur en verštryggingin komst į, voriš 1979. Fašir minn byggši sér einbżlishśs 1967 og ašeins til aš gera sér grein fyrir įstandinu, aš žį žurfti hann aš sjįlfsögšu lįn til byggingarinnar en žaš var ekki sjįlfgefiš į žessum tķma aš fį lįn, lįnastofnanir og rķkiš höfšu einfaldlega afar takmarkaš fé til aš lįna, žannig aš nįnast eina leišin til aš fį lįn var ķ gegnum klķkuskap. Fašir minn talaši viš sinn žingmann sem į žessum tķma var Žorvaldur Garšar, Žorvaldur sagši föšur mķnum aš hann ętlaši aš athuga hvaš hann gęti gert en Žorvaldur talaši svo viš forseta alžingis sem svo talaši viš fulltrśa ķ Landsbankanum sem sķšan hafši samband viš Žorvald, sem sķšan hafši samband viš föšur minn og sagši honum aš męta į fund ķ ašalśtibśi Landsbankans og žar meš var lįniš afgreitt, 40 įra lįn meš 2% vöxtum óverštryggt, žannig gengu kaupin į eyrini fyrir sig į žeim tķma.

Fašir minn segši mér aš hann hefši fundiš ašeins fyrir žvķ aš greiša af lįninu fyrsta įriš en eftir žaš mundi hann varla eftir lįninu og 1974 var veršbólgan bśin aš éta lįniš svo mikiš nišur aš afborgunin var sįra lķtil, og lįnsfjįrhęšin ķ hlutfalli viš veršlag og laun oršin hljęgilega lįg, žannig įt veršbólgan upp lįn og einnig sparifé landsmanna, žannig aš eina vitiš til aš eignast eitthvaš var aš fjįrfesta ķ steinsteypu nś eša fasteign į hjólum eins og fręg auglżsing hljóšaši į žeim tķma. 

Įšur en verštryggingin komst į var į žeim tķma, eins og nś, veitt lķfeyrissjóšslįn en afar erfitt var samt aš fį lįn og žeir sem fengu lįn hjį lķfeyrisjóšunum žóttu einstaklega "lįns"samir og var žvķ eiginlega lķkt viš happdręttisvinningi, žvķ žessi lįn voru nįttśrulega óverštryggš og meš afar lįga vexti og hurfu nįnast nokkrum mįnušum eftir aš žau voru tekin, svo mikil var veršbólgan aš lįnin gįtu ómögulega fylgt launa žróun og veršlagshękkunum.

1979 voru Ólafslöginn sett į en žau gengu ķ megin atrišum śt į žaš aš laun og lįn voru verštryggš. Žaš er skemmst frį žvķ aš segja aš žegar fólk įttaši sig į žvķ aš nś žyrfti žaš aš skyndilega greiša lįnin meš veršbótum, žį reis launžegahreyfingin upp į afturlappirnar og heimtaši launahękkanir, til aš vega upp į móti hękkunum lįna. Žetta gat aušvita ekki endaš vel, enda skrśfašist veršbólgan fljótt uppķ žriggja stafa tölu og allir töpušu.

Žetta endaši svo meš žvķ aš einu eša tveimur įrum seinn var verštrygging į laun afnumin, en ekki į lįn, žvķ mišur.

Af hverju er ég svo aš rifja žessi ósköp upp, jś til aš viš getum gert okkur betur grein fyrir žvķ af hverju viš bśum ķ žessu verštryggša umhverfi. Ein ašalįstęša fyrir žvķ aš verštrygging į lįnsfé var haldiš eftir var vegna žess aš meš žvķ móti var mögulega hęgt aš fį almenning ķ landinu til aš leggja sparifé sitt innį vertryggša sparireikninga og til aš auka tiltrś fjįrfesta į aš kaupa verštryggš skuldabréf, en meš žvķ móti var hęgt aš auka lįnsfé ķ landinu sem“sįrlega vantaši.

Meš öšrum oršum, til aš fį fjįrsterka ašila til aš fį aukna trś į fjįrmįlamarkiš ķslands, varš aš bśa til nżja krónu, sem er verštryggša krónan sem žvķ mišur, viš launžegar žekkjum ekki, en fjįrmagnseigendur žekkja vel.

Žaš aš vera meš gjaldmišil sem ekki dugar bara aš vera meš belti, heldur axlabönd lķka hlżtur aš vera sérstakt vandamįl śtaf fyrir sig og ég tel vera kjarni vandamįlsins og eina lausnin į žessu er aš nį góšum samningi viš Evrópusambandiš og taka upp Evru, eša aš taka žį upp annan gjaldmišil einhliša.

Helgi Jónsson (IP-tala skrįš) 19.4.2017 kl. 16:28

6 identicon

Į einu sviši er verš ekki framreiknaš en žyrfti aš vera, en žaš er eignvirši sem tališ er til skatts.   T.d. bókfęrt verš eigna hjį okkur bęndum og vęntanlega öšrum sjįlfstęšum atvinnurekendum. 

Vegna žess aš žetta er ekki gert žį fer fljótlega svo į veršbólgutķmum aš bóndinn/atvinnurekandinn er farinn aš greiša skatt af žeim hluta innkomunar sem fer ķ śtgjöld, žetta eru ekki neinar smį upphęšir. 

Svipaš er lķklega ķ gangi hjį t.d. öldrušu fólki sem selur sumarbśstašinn sinn į ešlilegu verši en skatturinn metur sem ógnargróša frį einhverju óframreiknušu stofnverši. 

Žegar višbętist aš uppsafnaš tap bóndans/atvinnurekandans er heldur ekki framreiknaš og fellur śt 10 įrum, žį er nś fullhert aš hįlsi einyrkjans af hįlfu rķkisapparatsins. 

Björgślfarnir og Ólafarnir geršu sitt til aš hér fór fjįrmįlakerfiš į hlišina en śtfęrsla valdaapparatsins ķ kjölfariš meš vaxtaokri og skattaokri hefur sett og mun halda žśsundum ašila ķ ęfilangri fįtęktargildru aš óžörfu og af órétti. 

Vegna žess hve flękjustig skattkerfisins er hįtt munu žó fęrri en skyldi gera sér grein fyrir žessu sem veldur žvķ aš žetta misrétti veršur ekki lagaš, enda, hver ętti aš gera žaš?

Skattaflokkarnir til vinstri sem hatast śt ķ allt sem heitir sjįlfstęšur atvinnurekstur og lękkun skatta?

Sjįlfstęšisflokkurinn sem kom žessu óréttlęti į ķ nafni N1ar klisjunnar sinnar sem kallast "einföldun skattkerfisins"?

Bjarni Gunnlaugur (IP-tala skrįš) 19.4.2017 kl. 17:37

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Höfundur

Marinó G. Njálsson
Marinó G. Njálsson
Upplýsingaöryggi og persónuvernd eru mínar ær og kýr, þó ég blaðri um allt og ekkert hér á blogginu. Er í Hagsmunasamtökum heimilanna og berst fyrir réttlæti fyrir heimili í landinu.  Loks er ég faggiltur leiðsögumaður.  Netfangið mitt er mgn@islandia.is og netfang fyrirtækisins oryggi@internet.is.

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (21.9.): 26
  • Sl. sólarhring: 37
  • Sl. viku: 133
  • Frį upphafi: 1650030

Annaš

  • Innlit ķ dag: 21
  • Innlit sl. viku: 114
  • Gestir ķ dag: 21
  • IP-tölur ķ dag: 21

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Sept. 2017
S M Ž M F F L
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband