Leita ķ fréttum mbl.is
Embla

Bloggfęrslur mįnašarins, aprķl 2016

Ęttu stżrivextir aš vera 2,25-3% eša jafnvel lęgri?

Ķ įtta įr upp į dag hef ég velt fyrir mér hvers vegna veršbólgumęlingar sem Sešlabankinn notar viš įkvaršanir um stżrivexti innihalda lišinn "reiknuš hśsaleiga".  Ķ fęrslunni Veršbólga sem hefši geta oršiš velti ég fyrir mér hverju žaš hefši breytt, ef stżrivextir hefšu veriš įkvaršašir į įrunum fyrir hrun śt frį vķsitölu įn hśsnęšis og var žį aš vķsa til žess aš lišurinn "reiknuš hśsaleiga" vęri ekki tekin meš.  Nokkrar fęrslur hef ég birt ķ višbót, en žaš var ekki fyrr ķ lok sķšasta įrs aš ég lét verša aš žvķ aš rannsaka mįliš betur, ž.e. reikna śt įhrif annarra veršbólguśtreikninga į stżrivextina (raunar svo kallaša meginvexti).  Pęlingar mķnar og nišurstöšur birti ég ķ fęrslunni Af peningastefnu Sešlabankans, sem birt var fyrir 4 mįnušum.

Hér fyrir nešan eru frekari vangaveltur, sem ég vona aš verši rök fyrir žvķ aš hętt verši aš nota nśverandi vķsitölu neysluveršs viš įkvöršun stżrivaxta/meginvaxta Sešlabankans og viš śtreikning į veršbótum lįna.  Fęrslan er ķ lengri kantinn, en ég vona aš hśn sé lestursins virši.

Vķsitala neysluveršs eša samręmd vķsitala neysluveršs

Vegna seinni fęrslunnar lagšist ég ķ smį rannsóknarvinnu.  Hśn var svo sem ekki flókin, en ég komst aš žvķ aš margir sešlabankar nota svo kallaša samręmda vķsitölu neysluveršs (SVN), žegar įkvaršanir um stżrivexti eru teknar.  Mešal žeirra er sešlabanki evrusvęšisins, ž.e. Sešlabanki Evrópu.  Hvers vegna skiptir mįli aš sešlabankarnir eru aš nota SVN?  Jś, žaš er vegna žess, aš hśn inniheldur ekki lišinn "reiknuš hśsaleiga", en sį lķšur endurspeglar breytingar į ķbśšarverši, ž.e. męlir hvernig upphęš fjįrfestingar og sparnašar heimilanna ķ hśsnęši breytist į milli mįnaša.  Ég ętla svo sem ekki aš hafa miklar įhyggjur af žvķ hvernig samręmda vķsitalan hefur žróast ķ öšrum löndum ķ bili, en į Ķslandi žį hefur hśn žróast į umtalsvert annan hįtt en hefšbundin vķsitala neysluverš (VNV).  (Skoša žó samanburš viš Svķžjóš sķšar ķ fęrslunni.)

En hvers vegna ętti žaš aš skipta mįli hvort veršbólga er męld meš eša įn "reiknašrar hśsaleigu"?  Jś, žaš eru tvęr įstęšur fyrir žvķ.  Önnur er śtreikningur veršbóta og hin er įhrif veršbólgu og žį ašallega veršbólguspįr į stżrivexti/meginvexti Sešlabanka Ķslands.

Ķ tölfunni fyrir nešan mį sjį žróun žessara tveggja vķsitalana frį 1996.  Vissulega hękkaši SVN meira nokkur įr į tķmabilinu, en ekki er vķst aš žaš hefši oršiš, ef hśn hefši veriš višmišun Sešlabankans frį žvķ aš veršbólguvišmiš voru tekin upp.

 Įrshękkun VNVĮrshękkun SVNMismunur
19962,05%1,93%0,12%
19972,11%2,09%0,02%
19981,18%0,48%0,70%
19995,54%4,37%1,17%
20004,24%3,72%0,52%
20018,63%9,14%-0,51%
20021,99%1,89%0,10%
20032,77%1,78%0,99%
20043,88%2,93%0,95%
20054,11%1,00%3,11%
20067,03%3,67%3,36%
20075,83%3,46%2,37%
200818,11%21,03%-2,92%
20097,51%11,30%-3,79%
20102,48%3,48%-1,00%
20115,25%5,26%-0,01%
20124,18%5,12%-0,94%
20134,16%3,67%0,49%
20140,82%-0,41%1,23%
20152,03%0,70%1,33%

Munurinn į veršbólgu eftir žessum tveimur vķsitölum er ekki alltaf mikill, en hann er nógu mikill til aš hafa veruleg įhrif į bęši veršbętur og žaš sem meira er stżrivexti Sešlabankans.

Žó Sešlabankinn noti alls konar hagstęršir til aš įkveša stżrivexti, žį eru žrjįr sem skipta mestu mįli:

1. Veršbólga og veršbólguspį

2. Framleišsluspenna

3. Jafnvęgisraunvextir

Af žessum žremur, žį vegur veršbólgan žyngst.  Ķ svo kallašri Taylor-reglu, sem gjarnan er notuš til aš sjį hvort stżrivextir séu réttir, vegur veršbólga 50% meira en hinir tveir liširnir.  Žaš žżšir aš sé 1% munur į veršbólgu milli įra, žį ętti žaš aš leiša til 1,5% hękkunar/lękkunar į stżrivöxtum.  Til aš rifja upp, žį voru stżrivextir į bilinu 9-10,25% frį jśnķ til desember 2005, en hefši SVN veriš notuš, žį gefur Taylor-reglan aš stżrivextirnir hefšu įtt aš vera 6-6,5%.  Įstęšan er hinn mikli munur sem var į veršbólgu eftir hvorri męlingu.

Žetta hefši getaš breytt öllu, vegna žess aš hįir stżrivextir į žessum mįnušum geršu žaš aš verkum, aš krónan styrktist mikiš og inn ķ landiš flęddu fjįrmunir sem fóru ķ aš kaupa innlend veršbréf.  Žetta eru žeir peningar sem ķ dag eru hluti svo kallašra aflandskróna og mynda eina af žeim snjóhengjum sem hafa valdiš žvķ aš enn eru gjaldeyrishöft ķ landinu.  Įn žess aš vita žaš meš vissu, žį žykir mér ólķklegt aš fé hefši flętt inn ķ landiš ķ eins miklu męli hefu stżrivextirnir veriš 6%.

Rušningsįhrifin af 3-4% of hįum stżrivöxtum seinni hluta įrs 2005 hafa mjög lķklega oršiš umtalsverš.  Jafnvel žaš mikil, aš žaš hefši breytt žróun mįla fyrir hrun, ef žau hefšu ekki oršiš.  Žegar sķšan er horft til žess aš veršbólga samkvęmt SVN var lķka umtalsvert lęgri įrin 2006 og 2007, žį er lķklegt aš notkun žeirrar veršbólgu viš vaxtaįkvaršanir hefši leitt til mun lęgri vaxta į žeim įrum.

En hvers vegna notar SĶ ekki SVN?

Į fundi Peningastefnunefndar meš efnahags- og višskiptanefnd 26. aprķl sl., žį višurkenndi Mįr Gušmundsson, aš Sešlabanki Ķslands vęri eini sešlabankinn sem notaši veršbólgumęlingu meš hśsnęšisliš viš vaxtaįkvöršun.  Hann skżrši žaš śt meš žvķ aš menn vęru ekki sammįla, en sleppti žvķ aš skżra śt hvers vegna SĶ vęri meš ósamanburšarhęfa ašferš.  Jś, sešlabankastjóri kom meš eina skżringu, sem hneykslaš hefur marga.  Hann sagši "..viš neytum hśsnęšis.."  Nei, Mįr, viš fjįrfestum ķ hśsnęši og notum žaš sem leiš til sparnašar, en viš neytum žess ekki!

Žaš hefur sem sagt ekki komiš nein haldbęr skżring į žvķ hvers vegna SĶ notar annars konar veršbólgumęlingu en ašrir sešlabankar viš stżrivaxtaįkvöršun sķna, en žessi "af žvi bara" skżring sešlabankastjóra.

En žetta er ekki allt

Ķ fęrslunni 27.12. sl. žį vék ég aš lišnum jafnvęgisraunvextir.  Hvernig žeir eru įkvešnir er óljóst.  Sešlabankastjóri sagši į fyrrnefndum fundi aš žeir ęttu aš vera 2,5-3%, en ķ svo köllušu QMM lķkani bankans er notast viš 3%.  Jafnvęgisraunvextir voru stilltir į 3% i október 2008 og hafa haldist žannig sķšan.  Viš žetta er žaš aš athuga aš fram til maķ 2014, žį įkvaš Sešlabankinn stżrivextina sem śtlįnsvexti, en frį maķ 2014 hafa svo kallašir meginvextir SĶ veriš innlįnsvextir.  Į milli žessara tveggja vaxta hefur SĶ įkvešiš bil upp į 0,75%.  Aš jafnvęgisraunvextirnir hafi haldist óbreyttir eftir breytinguna žżšir ķ raun aš žeir hafa hękkaš um 0,75%.  Hafi jafnvęgisraunvexitr śtlįna veriš 3% fyrir mįi 2014, žį hefši žaš žżtt aš jafnvęgisraunvextir innlįna voru 2,25%.  Nśna eru jafnvęgisraunvextir innlįnanna 3% og žaš žżšir aš jafnvęgisraunvextir śtlįnanna eru 3,75%.

Žessi mismunur upp į 0,75% į jafnvęgisraunvöxtunum žżšir aš meginvextir SĶ eru 0,75% hęrri en žeir ęttu aš vera mišaš viš eldri ašferš!  Jį, žęr leynast vķša ašferšir SĶ til aš višhalda vaxtaokri į Ķslandi.

Sķšan mį spyrja hvort jafnvęgisraunvextir eigi aš vera žeir sömu ķ lķtilli veršbólgu og umtalsvert meiri veršbólgu.  Er ešlilegt aš žeir séu 3% ķ 18,1% veršbólgu ķ desember 2008 og ķ 0,8% veršbólgu ķ febrśar 2015?  (Og žį er ég ekkert aš velta fyrir mér hvort hśsnęšislišurinn er inni eša ekki.)  Mér žętti ešlilegt aš jafnvęgisraunvextirnir vęru mun lęgri en 3% ķ veršbólgu sem er langt undir 3 prósentum.

Hverjir ęttu stżrivextir aš vera?

Mišaš viš nśverandi veršbólgu samkvęmt VNV og spį SĶ um framleišsluspennu, žį ęttu meginvextir SĶ aš vera 5,0%.  Sé leišrétt fyrir hękkun jafnvęgisraunvaxta ęttu vextirnir aš vera 4,25%. Ef notuš er samręmd vķsitala neysluveršs, žį ęttu meginvextir SĶ aš vera 3,0% įn leišréttingar į jafnvęgisraunvöxtum, en 2,25% meš leišréttingunni. (Notast ég viš Taylor-regluna til aš finna śt vextina.)  Munurinn milli nśverandi vaxta og žeirra sem ég reikna śt į bilinu 0,75% og upp ķ 3,5%.

Samanburšur viš Svķžjóš

En svo ég svari nś spurningunni ķ fyrirsögn greinarinnar, žį ętla ég eiginlega aš lįta Mį Gušmundsson um aš svara henni.  Į fundinum meš efnahags- og višskiptanefnd, žį spurši Žorsteinn Sęmundsson, žingmašur Framsóknar, sešlabankastjóra śt ķ samanburš milli Ķslands og Svķžjóšar.  Mįr svaraši žvķ til, aš žar vęri ólķku saman aš jafna.  Sešlabanki Svķžjóšar vęri aš missa hagkerfiš ķ veršhjöšnun!  Ég veit ekki hvašan Mįr hefur žetta, en žetta er ekki ķ samręmi viš opinberar upplżsingar.  Į vef Eurostat er m.a. aš finna breytingar į samręmdri vķsitölu neysluveršs fyrir lönd Evrópu.  Taflan hér fyrir nešan sżnir žróun į 12 mįnaša veršbreytingum ķ hverjum mįnuši frį aprķl 2015 til mars ķ įr fyrir Ķsland og Svķžjóš.

 ĶslandSvķžjóš
aprķl-0,30%0,50%
maķ0,30%0,90%
jśnķ0,00%0,40%
jślķ0,50%0,80%
įgśst1,10%0,60%
september0,90%0,90%
október0,40%0,90%
nóvember0,50%0,80%
desember0,70%0,70%
janśar1,10%1,30%
febrśar0,90%0,80%
mars0,30%1,20%

Jį, veršbólga ķ Svķžjóš hefur undanfariš įr veriš hęrri en į Ķslandi įtta mįnuši af tólf og tvisvar jafnhį.

En hvaš žį meš žróun hśsnęšisveršs ķ Svķžjóš boriš saman viš Ķsland?  Sišustu įr hefur hśsnęšisverš hękkaš jafnt og žétt ķ Svķžjóš eins og į Ķslandi, en hękkanirnar hafa veriš mun meiri ķ Svķžjóš.  Eurostat safnar lķka žessum upplżsingum. Nżjustu tölur Eurostat nį til 4. įrsfjóršungs 2015 og žęr sżna aš įrshękkun hśsnęšisveršs ķ Svķžjóš var 14,2%, mešan hśn var "ašeins" 8,7% į Ķslandi.  Žannig aš sęnski sešlabankinn er bęši aš kljįst viš hęrri veršbólgu meš hśsnęšislišnum og įn hśsnęšislišarins. Hvers vegna eru žį stżrivextir um frostmark ķ Svķžjóš, en eru 5,75% į Ķslandi?  Hvers vegna er sęnski sešlabankinn ekki aš reyna aš hemja hękkun hśsnęšisveršs meš žvi aš hękka stżrivexti upp śr öllu, žegar hękkun hśsnęšisveršs er mun meiri ķ Svķžjóš en į Ķslandi?  Fyrir utan aš sęnskir stżrivextir hafa beint įhrif į alla hśsnęšisvexti en ekki lķtinn hluta žeirra, eins og į Ķslandi, žannig aš lķklegast eru lįgir stżrivextir aš żta upp hśsnęšisverš!

Og svona meš hlišsjón af efni fréttarinnar sem fęrslan er hengd viš, žį hefši verši veršhjöšnun į Ķslandi talsveršan hluta sķšustu tveggja įra, ef hśsnęšislišnum vęri sleppt ķ veršbólgumęlingunni.  Er einhver til ķ aš benda sešlabankastjóra į žetta, žvķ hann er aš missa ķslenska hagkerfiš ķ veršhjöšun samkvęmt eigin oršum!


mbl.is Veršlag stašiš ķ staš ķ 2 įr
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

6 įrum sķšar - höfum viš lęrt eitthvaš?

Ķ dag, 12. aprķl 2016, eru 6 įr frį žvķ aš Skżrslan kom śt, ž.e. skżrsla rannsóknarnenfdar Alžingis um fall bankanna įriš 2008. Afrakstur af vinnu óteljandi starfsmanna og fjölmargra vištala vķš einstaklinga sem į einn eša annan hįtt höfšu orsakaš hruniš og žó ašallega alvarleika žess meš ašgeršum sķnum eša ašgeršaleysi.

Margt fór śrskeišis ķ undanfara og eftirmįlum hrunsins.  Raunar svo mikiš aš ég furša mig į žvķ, aš ekki hafi veriš haldnar margar rįšstefnur og vinnufundir žeirra, sem žar klśšrušu mestu, til aš finna betur śr hverju var klśšraš og hvernig megi koma ķ veg fyrir aš žaš endurtaki sig.  Ekkert slķkt hefur veriš gert.  Haldin var hįlfgerš hallelśja rįšstefna ķ Hörpunni, žar sem margir klöppušu į bak hvers annars og hrósušu sér og öšrum fyrir hve vel meint endurreisn hefši tekist.  Vissulega kom Skżrslan śt, en žrįtt fyrir aš hópur žingmann hafi legiš yfir henni heilt sumar, žį varš afraksturinn af žeirri vinnu heldur lķtill og snerist upp ķ farsa žegar įkvešiš var aš įkęra Geir H. Haarde einan fyrir sķn afglöp, en sleppa mešreišarfólki hans.  Žingįlyktunartillaga var samžykkt um aš breyta ótrślega mörgu, en lķtiš hefur veriš gert.

Ég hef sett allt of mikinn tķma ķ aš skoša hvaš gekk į.  Hef stundum reynt aš vekja athygli į žvķ, en žeir sem ęttu aš hlusta, hafa lķtiš gert.  Hér eru mķnar įlyktanir samanteknar.   Žęr eru hvorki réttari eša rangari en skošanir einhvers annars, en žęr eru enn og aftur settar fram ķ žeirri von aš eitthvaš breytist.

  1. Sešlabanki og Fjįrmįlaeftirlit:
  • Ég tel aš Sešlabankinn hafi fariš fram śr sér ķ višbrögšum viš stöšu Glitnis.  Menn įttu aš taka sér lengri tķma til aš greina stöšuna og taka į henni af meiri yfirvegun. Sleggju var beitt žegar hamar hefši dugaš.  Hvort žaš, aš menn hefur gefiš sér lengri tķma, hefši breytt einhverju veit ég ekki, en nišurstašan hefši ekki getaš oršiš verri. 
  • Ég tel aš Sešlabankinn hafi unniš gegn fjįrmįlastöšugleika ķ landinu allt frį žvķ aš gengiš var sett į flot ķ lok mars 2001. Žaš gerši hann meš žvķ aš setja gengiš į flot ķ mikilli veršbólgu og žegar stżrivextir höfšu veriš hįir ķ langan tķma.  Betra hefši veriš aš bķša žar til veršbólgan gekk nišur og stżrivextir voru lįgir til aš eiga möguleika į aš hękka stżrivexti samhliša žvķ aš setja krónuna į flot.  Fęra mį, svo sem, rök fyrir žvķ aš Sešlabankinn hafi veriš ķ žvingašri stöšu, en hafi svo veriš, žį bar yfirstjórn hans sök į žvķ.
  • Ég tel aš Sešlabankinn hefši įtt aš nota vķsitölumęlingu sem var samanburšarhęf viš męlingar ķ nįgrannalöndum okkar, žannig aš allar įkvaršanir ķ peningamįlum vęru byggšar į samanburšarhęfum grunni.  Žaš žżšir aš nota samręmda vķsitölu neysluveršs.  Stašreyndin er aš veršbólga męld meš samręmdri vķsitölu var lęgri en veršbólga męld meš hefšbundinni vķsitölu neysluveršs (VNV) į lykiltķmabilum fyrir hruna og žvķ hefšu višbrögš, m.a. įkvaršanir um stżrivexti, veriš hógvęrari en meš žvķ aš miša viš veršbólgu samkvęmt VNV.
  • Ég tel aš Sešlabankinn hefši ekki įtt aš lękka bindiskyldu įriš 2003 samhliša innleišingu Basel II reglnanna. 
  • Ég tel aš innleišing Basel II reglnanna įriš 2003 hefši įtt aš vera ķ žrepum, en ekki einu stökki. 
  • Ég tel aš Sešlabankinn hefši įtt aš nżta hagstjórnartęki sķn betur til aš tryggja hér stöšugt gengi, ž.e. aš kaupa krónur žegar gengiš var aš styrkjast og žannig vinna gegn of mikilli styrkingu. Žannig hefši hann jafnframt byggt upp gjaldeyrisvarasjóš og varnaš žvķ aš vaxtamunarsamningar hefšu veriš geršir į kostnaš fjįrhagslegs stöšugleika.
  • Ég tel aš Sešlabankinn hefši įtt aš setja sér skżr og opinber višmiš varšandi ešlilega raunstżrivexti og undir hvaša kringumstęšum mętti eša vęri naušsynlegt aš vķkja frį slķkum višmišum.  Hann styšst vissulega viš svo kallaša jafnvęgisraunvexti, en hvernig žeir eru įkvaršašir er ekki gagnsętt og er žeim haldiš óbreyttum langtķmum saman žó ašstęšur ķ hagkerfinu breytist.
  • Ég tel aš Sešlabankinn hefši įtt aš vera meš sveigjanlegri veršbólguvišmiš, en fyrst og fremst aš vera meš breytileg tķmamörk varšandi žaš hvenęr ašgeršir bankans kęmu veršbólgunni ķ veršbólguvišmiš bankans.
  • Ég tel aš Sešlabankinn hefši įtt aš veita višskiptabönkunum meira ašhald meš hękkun bindiskyldu žegar ljóst var aš śtrįsin var gerš meš skuldsetningu.
  • Ég tel aš žaš hafi veriš mikil mistök aš lękka įhęttustušul viš śtreikning eiginfjįrkröfu samkvęmt Basel II reglunum hinn 2. mars 2007.
  • Ég tel aš Sešlabankinn hafi strax haustiš 2007 įtt aš bregšast viš varšandi žį lausafjįržurrš sem virtist ķ uppsiglingu.
  • Ég tel aš Sešlabankinn hefši įtt aš bregšast viš Jöklabréfunum meš žvķ aš lękka stżrivexti strax og ljóst var aš spįkaupmenn voru aš spila į vaxtamun og gengi krónunnar.  Aukning vaxtamunavišskipta bendir til ójafnvęgis og óheilbrigši peningakerfisins og aš skrįning gjaldmišilsins er röng.
  1. Fjįrmįlafyrirtęki:

Fyrst eru žaš almenn atriši:

  • Bankarnir hefšu įtt aš vera meš mun virkari įhęttustżringu.  Ég efast ekki um aš įhęttustżring var ķ gangi, en mišaš viš vitnisburš manna ķ dómsmįlum, žį var hśn oft hrein sżndarmennska og til aš uppfylla formsatriši, en ekki til aš verja bankana tjóni ef allt fęri į versta veg. 
  • Bankarnir hefšu įtt aš vera meš breytingastjórnunarferli sem gerši kröfu um aš allar breytingar ķ rekstri og višskiptahįttum žeirra fęri ķ gegnum gagngera skošun į kostum og göllum, žar meš verstu mögulegu nišurstöšu.  Tengja varš saman breytingastjórnun og įhęttustżringu, žannig aš tryggt vęri aš gert vęri heildstętt mat į įhęttužįttum įšur en blįsiš var til śtrįsa, stórra fjįrfestinga eša śtlįna sem gengu nęrri eigin fé banka.
  • Bankarnir hefšu įtt aš vera meš innleitt og prófaš stjórnferli vegna rekstrarsamfellu.  Munurinn į žvķ aš vera meš slķkt ferli og aš vera eingöngu meš įhęttustżringu er aš hiš fyrra er mun vķštękara.  Žaš greinir umfangsmeiri įföll og gerir kröfu um aš öll višbrögš viš slķkum įföllum séu skilgreind og skjalfest.  Mišaš viš žekkingu mķna į bönkunum, žį voru slķk ferli ekki til.

Svo er žaš rekstur bankanna, en margt af žvķ sem hér kemur fram mį einnig lesa ķ skżrslu rannsóknanefndar Alžingis:

  • Bankarnir įttu aš halda aftur af vexti sķnu, žegar žeim var ljóst aš žeir voru oršnir of stórir fyrir hagkerfiš og sérstaklega Sešlabankann. Žeir įttu aš leggja ķ varasjóši upphęšir sem hęgt vęri aš grķpa til, ef illa fęri, žvķ žeir mįttu vita, aš Sešlabankinn hafši ekki getu til aš vera lįnveitandi til žrautavara ķ erlendri mynt ķ žeim upphęšum sem bankana gęti vantaš.  Eftir aš bankarnir uxu getu Sešlabankans upp fyrir höfšu, žį voru žeir aš leika rśssneska rśllettu.  Mįliš er bara, aš ein kśla var nóg til aš fella žį alla.  Žetta er ķ mķnum huga stęrsta einstaka atrišiš, sem bankastjórar og formenn bankastjórna žessara žriggja banka verša į taka į sig og geta ekki bent į neinn annan sökudólg.  Žeir geta ekki bent į Sešlabankann og sagt aš hann hefši įtt aš bregšast viš.  Bankarnir bįru įbyrgš į vexti sķnum og žį um leiš fjįrhagslegu öryggi sķnu.  Enginn annar įtti, mįtti eša gat tekiš žį įbyrgš af žeim.  Rekstur fyrirtękja er į įbyrgš stjórnenda žeirra og eigenda og annaš hvort eru žeir hęfir til aš axla žį įbyrgš eša eiga aš snśa sér aš einhverju öšru.  Svo einfalt er žaš.  Žvķ mišur reyndust žessir ašilar ekki hęfir til verksins.
  • Śtlįnaįhętta bankanna allra var alveg śt śr kortinu. Ég efast ekki um aš menn töldu flestar fjįrfestingar, sem lįnaš var til, mjög traustar, en grundvallarregla varšandi śtlįn er aš tryggingar fyrir greišslum séu góšar.  m.k. nokkur hundruš milljaršar af śtlįnum bankanna voru meš veš ķ hlutabréfum sem einu trygginguna, hlutabréfum sem fjįrfest var ķ meš lįninu sem veitt var.  Bankinn hefši allt eins getaš keypt umrędd hlutabréf sjįlfur.  Žaš hefši a.m.k. tryggt honum aršgreišslur af fjįrfestingunni.
  • Veik eiginfjįrstaša var falin meš žeim blekkingum sem lżst er hér aš ofan. Um leiš og banki fullfjįrmagnar kaup į eiginbréfum, žį į hann aš draga upphęš lįnsins frį eigin fé sķnu, žar sem enginn munur er į žvķ og aš bankinn eigi bréfin sjįlfur. Sama gildir raunar lķka, ef banki A lįnar ašila 1, fé til aš kaupa bréf ķ banka B, sem lįnar ašila 2 til aš kaupa bréf ķ banka C, sem sķšan lįnar ašila 3 til aš kaupa bréf ķ banka A mešan bréfin eru eina tryggingin fyrir endurgreišslu lįnanna.
  • Bankarnir keyršu upp verš į hśsnęšismarkaši langt umfram žaš sem verš undirliggjandi fasteignir stóš undir. Žeir mįttu alveg vita, aš veršhękkun fasteigna var bóla.  Vissulega hękkar verš fasteigna jafnt og žétt ķ veršbólgu, en 100% lįnveitingar til kaupa į hśsnęši sem hękkaš hafši um vel į annaš hundraš prósent var įvķsun į hörmungar.  Bankarnir hefšu žvķ strax įriš 2005 įtt aš bakka śt śr 100% lįnveitingum til fasteignakaupa.
  • Bankarnir voru einfaldlega of virkir į fjįrfestingamarkaši, żmist meš beinni žįtttöku en fyrst og fremst meš óbeinni žįtttöku, žar sem žeir ķ raun tóku alla įhęttuna, en lįntakinn hirti aršinn.
  • Vöxtur bankanna var allt of hrašur. Hann var mikiš til fjįrmagnašur meš skammtķmalįnum į ótryggum markaši, en peningurinn lįnašur til langs tķma.  Mķnķ-kreppan įriš 2006 var fyrsta vķsbendingin um aš bankarnir vęru aš fį žetta ķ andlitiš.  Ķ stašinn fyrir aš taka fęturna af bensķngjöfinni og fęra yfir į bremsuna, žį var bara bensķniš stigiš ķ botn viš fögnuš klapplišs ķ Kauphöllinni, Fjįrmįlaeftirliti og į Alžingi.  „Drengir, sjįiš žiš ekki veisluna?“[1] var męlt śr ręšustól į Alžingi, žegar einhver vogaši sér aš spyrja hvort ekki vęri fariš of geyst. 
  • Söfnun innistęšna ķ erlendri mynt frį erlendum višskiptavinum var svo sem alveg snilldar hugmynd, ef bara śtfęrslan vęri rétt. Hśn bara var žaš ekki hjį öllum bönkunum.  Aš halda sķšan įfram slķkri söfnun, žegar menn vissu aš staša bankans sķns var eldfim og miklar lķkur vęri į aš allt fęri fjandans til, var sķšan glannaskapur.  m.k. žóttust Bjarni Ben. og Illugi Gunnarsson vita įšur en opnaš var fyrir Icesave-innlįn ķ Hollandi, aš żmislegt vęri aš.  Davķš vissi žaš lķka og hafši kynnt rķkisstjórn žaš.  Og loks höfšu bankastjórarnir veriš kallašir į teppiš til aš skżra sķn mįl.
  • Aš breyta bönkunum ķ einkafjįrhirslu eigenda sinna sem gengiš var ótępilega ķ, varš lķklegast banabiti allra bankanna. Žessi hįttsemi hófst strax hjį Landsbanka Ķslands og var alls konar blekkingum beitt til aš bękur bankans sżndu ekki sannleikann.  Kaupžing fjįrmagnaši kaup į bréfum ķ stęrsta eiganda sķnum bara meš veši ķ bréfunum.  Bankinn fjįrmagnaši svo fjįrfestingar stęrstu eigenda sinna śt um allar trissur og var lķtiš aš hafa įhyggjur af uppsafnašri įhęttu sem slķkum śtlįnum fylgdu.  Glitnir var ķ góšum mįlum žar til nżir ašilar tóku hann yfir og fengu lepp ķ stól bankastjóra.  Žegar svo fór aš žrengja aš um lįnsfjįrmögnun hjį helstu eigendum bankanna įriš 2007, žį breyttust bankarnir endanlega ķ einkabanka eigendanna.  Bankarnir skyldu gera allt sem hęgt vęri til aš bjarga eigendunum, žó svo aš bankarnir hefšu ekkert svigrśm til slķks.  Žaš varš svo banabiti žeirra allra.
  • Sżndarvišskipti virtust į stundum vera reglan. Bśin voru til félög sem skrįš voru į Pétur og Pįl śti ķ bę įn žess aš viškomandi hefšu nokkurn skapašan hlut meš félögin aš gera.  Bankarnir notušu sķšan žessi félög til aš hafa įhrif į verš eigin hlutabréfa.
  • Milljöršum og milljarša tugum var veitt ķ gegn um milliliši til aš falsa eša hafa įhrif į skuldatryggingar og įlag vegna žeirra.
  • Beitt var blekkingum um stöšu bankanna meš žvķ aš bankarnir įttu ķ višskiptum sķn į milli eša meš žvķ aš fį einfalda sakleysingja til aš fela slóšina.

Ég gęti vafalaust haldiš svo įfram lengi, en lęt žaš vera.  Ég hugsa hins vegar oft til žess meš hryllingi hvernig žetta hefši undiš enn frekar upp į sig, hefši ekki allt hruniš haustiš 2008.  Ég hef oft sagt, aš bankarnir hafi ekki komiš atburšarrįsinni af staš, en fyrirhyggjuleysi žeirra og glęfraskapur tryggši aš skellurinn var eins stór og raun bar vitni.

  1. Rķkisstjórnir og Alžingi
  • Ég nefndi įšan klapplišiš į Alžingi og vitnaši ķ ręšu Įrna M. Mathiesen, žar sem hann hvatti žingmenn VG til aš horfa ekki framhjį veislunni, sem hann taldi vera ķ žjóšfélaginu. Žvķ mišur var žetta nokkuš rķkjandi višhorf mešal žeirra, sem įttu aš standa į verši fyrir okkur hin.  Hvorki žingheimur né rįšherrar veittu įstandinu athygli.  Menn veltu žvķ ekki fyrir sér hvort uppgangi bankanna fylgdi kerfisįhętta.
  • Į kjörtķmabilinu 2003-7, žį żtti rķkisstjórnir Davķšs Oddssonar, Halldórs Įsgrķmssonar og Geirs H. Haarde undir frekari vöxt bankakerfisins. Stofnašur var vinnuhópur/nefnd sem įtti aš leggja fram tillögur um žaš hvernig gera mętti Ķsland aš alžjóšlegri fjįrmįlamišstöš!  Ķ žį nefnd voru nįttśrulega bara skipašir jį-bręšur, enda mįtti örugglega ekki heyrast nein nišurrifsrödd.
  • Förum lengra aftur ķ tķmann og fjöllum um umręšu į Alžingi, žegar lög um innstęšutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjįrfesta voru til umręšu į Alžingi įriš 1999, žį spannst umręša um hvaš myndi gerast, ef stór innlįnsstofnun lenti ķ greišsluerfišleikum. Finnur Ingólfsson, žįverandi višskiptarįšherra, hann afgreiddi spurninguna nįnast meš oršunum „Og vonandi lendum viš ekki ķ allsherjar stóru gjaldžroti.“[2] Ekki var lagt meira ķ aš undirbśa Ķsland fyrir įfalli stórs banka, en aš vona aš slķkt geršist ekki.  Meš žessar varnir eša skort į vörnum opnušu bankarnir žrķr hindrunarlaust fyrir vištöku innlįna upp į hįtt ķ 2.000 milljarša frį grandlausu fólki ķ śtlöndum og žetta leyfšu ķslensk stjórnvöld og hiš ótrślega mešvirka Fjįrmįlaeftirlit įn athugasemda.  „Viš gįtum ekki bannaš žaš“ minnir mig aš žįverandi forstjóri FME hafi sagt ķ skżrslutöku fyrir rannsóknanefnd Alžingis.  Og sama sögšu stjórnmįlamennirnir.  Mįliš er, aš hafi žeim žótt žetta hęttulegt, sem žaš var, žį įttu viškomandi aš grķpa til naušsynlegra ašgerša.  Ég held bara, aš mönnum hafi žótt žetta svo svakalega smart og spennandi, aš litla Ķsland vęri aš safna erlendum innstęšu ķ śtlöndum, aš žeir pissušu ķ buxurnar af ašdįun og fengu stjörnublik ķ augun ķ stašinn fyrir aš standa vaktina.  Rįšherrum bar aš spyrja:  „Hvaš er žaš versta sem gęti gerst?  Er ašferšin viš opnun reikninganna rétt?  Skapar žetta kerfislęga įhęttu fyrir Ķsland?“, svo nokkrar spurningar séu tilteknar.  Sešlabankinn og FME įttu ekki sķšur aš spyrja žessara spurninga og margra annarra, en samt geršist žetta.
  • Ein stęrstu mistök rįšherra į žessum įrum var skipun Davķšs Oddssonar ķ embętti bankastjóra Sešlabankans. Ég efast ekki um aš Davķš er hęfur til alls konar verka, en žetta var ekki eitt af žeim.
  • Ekkert rķki getur leyft einu eša nokkrum fyrirtękjum aš verša svo stór, aš staša rķkisins velti į afkomu viškomandi fyrirtękis/fyrirtękja. Aš kerfisįhęttan samhliša fyrirtękjunum vęri svo mikil, aš afkoma žjóšfélagsins vęri undir.  Hvernig stendur žį į žvķ, aš žetta voru blautustu draumar allra rķkisstjórna frį 1995 til žeirrar sem tók viš įriš 2007?  Aš hér yrši svo sterkt fjįrmįlakerfi aš žaš yxi öllu öšru upp fyrir höfuš įn žess aš nįnast nokkuš vęri gert til aš draga śr kerfisįhęttunni.
  • Žegar ljóst var aš bankakerfiš var oršiš of stórt fyrir Sešlabankann aš styšja žaš, žį įttu viškomandi rįšherrar aš grķpa til ašgerša og žrżsta į Sešlabankann um aš hann gripi til ašgerša. Žessar ašgeršir žurftu aš taka į vexti bankanna, hvort naušsynlegt vęri aš koma böndum į vöxtinn eša styrkja stöšu Sešlabankans aš hann réši viš hlutverk sitt.  Žaš var ekki gert.
  • Eftir aš krónan byrjaši aš veikjast hratt ķ mars 2008, žį var ljóst aš formenn stjórnarflokkanna og rįšherrar fjįrmįla og bankamįla voru įkaflega blįeygir gagnvart stöšunni. Ķ stašinn fyrir aš horfa yfirvegaš į stašreyndir, ž.e. aš fall Bear Sterns, bęri vott um aš mikil hętta vęri į ferš, žį var höfšinu stungiš ķ sandinn.  Menn vildu ekki lįta lķta śt sem eitthvaš óšagot vęri ķ gangi og fóru žvķ ķ įróšursherferš ķ stašinn fyrir aš taka įbendingar alvarlega.


Ekki er rétt aš einskorša skżringarnar viš žann hóp sem ég nefni aš ofan.  Allir brugšust, ž.e. Sešlabankinn, rķkisstjórnir, Fjįrmįlaeftirlit, Alžingi, bankarnir, fjįrfestar, lķfeyrissjóširnir og almenningur.  Viš létum dįleišast af góšęrinu og héldum aš allt sem viš snertum myndi breytast ķ gull.  Viš létum glepjast af gyllibošum og misstum dómgreind okkar.  Viš héldum aš įhętta vęri eitthvaš sem viš žyrftum ekki aš hafa įhyggjur af.  Žaš kęmi ekkert fyrir okkur.  Viš vęrum svo pottžétt.  Viš dönsušum öll ķ kringum gullkįlfinn og dżrkušum hann. Viš hlustušum ekki į raddir efasemdarmanna og köllušum žį öfundarmenn, heimska, skilningssljóa, o.s.frv.  Verst af öllu er aš įkvešinn hópur manna lét stjórnast af ólżsanlegri gręšgi, žar sem ekkert skipti mįli nema nęsta grędda króna.

Loks megum viš ekki gleyma žvķ, aš viš lentum ķ hamfarastormi.  Žessi stormur var ekki af okkar völdum og viš höfšum fį śrręši til aš komast ķ skjól undan honum.  Stęrstu bankar heims féllu ķ žessum stormi og mörg žjóšrķki horfšu ofan ķ hyldżpiš, žó ašeins Ķsland og Grikkland hafi hrapaš žangaš.  Spįnn, Portśgal, Ķrland og Ungverjaland vógu salt į brśninni.  Rķkustu lönd heims brugšu į žaš rįš aš ausa ómęldum fjįrmunum inn ķ bankakerfi sķn til aš koma ķ veg fyrir fall žeirra.  Evrópski sešlabankinn hefur frį 2007 stašiš ķ nęr samfelldum björgunarašgeršum. Žaš algjörlega óvķst aš viš hefšum stašiš žennan storm af okkur ķ śtópķsku hagkerfi bara śt af smęš hagkerfisins.  Aš falliš hafi veriš jafn harkalegt og raun bar vitni er aftur alfariš sök bankanna, Sešlabanka, rķkisstjórnar, Alžingis og Fjįrmįlaeftirlits.  Žetta eru žeir ašilar sem voru įbyrgir (e. responsible) og bįru įbyrgšarskyldu (e. accountable).  Žvķ mišur hefur fariš lķtiš fyrir žvķ aš menn hafi višurkennt žaš.

 

[1] Įrni M. Mathiesen, fjįrmįlarįšherra, ręša į Alžingi 17. mars 2007 http://www.althingi.is/altext/133/03/r17183448.sgml

[2] Finnur Ingólfsson, višskiptarįšherra, umręša į Alžingi 7.10.1999:  http://www.althingi.is/altext/125/10/r07125909.sgml


Žegar ķslenskir bankamenn gengu af vitinu

Uppljóstrun Panamaskjalanna er einn įfangi į langri göngu, sem hófst įriš 1998 meš annars vegar stofnun Kaupthing Luxembourg S.A. og hins vegar Landsbanki PCC (Guernsey) Limited.  Ég er svo sem enginn sérfręšingur ķ žeirri starfsemi sem fór fram ķ žessum fyrirtękjum (sem betur fer), en ljóst er aš žarna hófst sś atburšarrįs, sem hefur veriš aš rekjast upp fyrir augunum į okkur sķšustu klukkutķma, daga og vikur.

Hinir tveir bankarnir, Ķslandsbanki og Bśnašarbanki Ķslands, gįtu ekki veriš eftirbįtar og keypti sį fyrri Raphael & Sons Plc. ķ Bretlandi įriš 1999, mešan sį sķšari setti į fót Bunadarbankinn International S.A. Luxembourg įriš 2000.  Sama įr keypti Landsbanki Ķslands Heritables Bank ķ London, en hann var m.a. meš starfsemi į Jersey.  Eins og sést į žessu, žį įtti žetta allt sér staš fyrir "einkavinavęšingu" LĶ og BĶ.  Viš sameiningu BĶ og Kaupžings, žį keypti LĶ sķšan starfsemi BĶ ķ Luxemborg.

Hvers vegna voru ķslenskir bankar aš setja upp starfsemi ķ Luxemborg, į Guernsey og Jersey.  Ja, bankamašurinn sem aldrei var įkęršur, Halldór J. Kristjįnsson, lżsir žvķ įgętlega ķ grobbvištali viš Višskiptablaš Morgunblašsins 6. janśar įriš 2000.  Hann bjó vissulega aš žvķ į žessum tķma, aš enginn įttaši sig į steypunni, en hann sagši m.a.:

[Stórfyrirtękin] nżta sér žetta til aš nį betri stżringu, m.a. į skattskyldum sķnum ķ alžjóšlegu umhverfi.  Žaš er jś eitt af žvķ sem svona lögsaga getur aušveldaš, ž.e. stjórnun ķ fjölbreyttu og flóknu umhverfi, til dęmis hjį stórfyrirtękjum sem reka starfsemi ķ nįnast hverju einasta Evrópurķki, meš ólķkum skattareglum og ólķkum frįdrįttarmöguleikum o.h.ž.  Erfitt getur veriš fyrir fjölžjóšlegt fyrirtęki aš stżra slķku og žar af leišandi hentugt fyrir žaš aš nżta sér umhverfi eins og į Guernsey.  Žaš žżšir ekki aš fyrirtękiš sé aš skjóta undan skatti, heldur reynir žaš aš stżra eignasafninu m.a. śt frį skattaskuldbindingum og vęntanlega meš žaš aš markmiši aš hįmarka aršsemi og žį aš sjįlfsögšu aš lįgmarka gjöld sem leggjast į starfsemina.

Žarna lżsir bankastjóri rķkisbankans, Landsbanka Ķslands, aš rķkisbankinn ętlaši aš ašstoša višskiptavini sķna viš skattsvik.

A.m.k. er eitt alveg į hreinu, aš žessi "višskiptarįšgjöf" bankanna var hafin fyrir einkavęšingu žeirra įriš 2003.  Rķkisbankarnir tveir, Landsbanki Ķslands og Bśnašarbanki Ķslands, fóru žar fremstir mešal jafningja.

En hvers vegna varš žetta svona vinsęlt mešal Ķslendinga?  Žegar stórt er spurt eru svörin ótrślega oft įkaflega einföld:

1. Hjaršhegšun:  Eftir aš einn banki fór aš bjóša upp į žetta, žį geršu allir žaš.  Mįliš er nefnilega aš vöruframboš ķslensku bankanna er įkaflega einsleitt og enginn žorir aš bjóša ekki žaš sama og hinir.

2. EES samningurinn: Fjöldi Ķslendinga įtti hįar upphęšir ķ śtlöndum og hafši treyst į bankaleynd, sem nśna var aš rakna upp.  Žvķ var tilvališ aš fęra eignarhaldiš og aušinn, žar sem minni lķkur voru į aš allt fyndist.

3. Žetta var smart: Ég efast ekki um aš žetta hafi žótt snišugt og smart.

4. Enginn var aušmašur meš aušmönnum nema eiga svona félag: Ég held aš žaš hafi gengiš smitsótt mešal aušmanna um aš žetta vęri naušsynlegt.

5. Aušmenn sįu ofsjónum yfir sköttum sem žeir greiddu til samfélagsins: Lķklegast helsta įstęšan.

Afleišingarnar aš koma ķ ljós

Į Ķslandi hrundi bankakerfiš į nokkrum góšum dögum ķ október 2008.  Eftir į aš hyggja, žį hefur gęfa Ķslands lķklegast aldrei veriš meiri, en aš žessir žrķr bankar hafi falliš harkalega į nefiš.  Aušvitaš var enginn sammįla žvķ žį, en pęlum bara ķ soranum sem bśiš vęri aš byggja upp til višbótar, ef žeir hefšu haldiš įfram aš starfa.

Įšur en bankarnir žrķr féllu, höfšu žeir hjįlpaš ótrślega mörgum Ķslendingum, aušmönnum og öšrum sem vildu lįta sem žeir vęru aušmenn, aš setja upp pappķrsfélög ķ skattaskjólum śt um allan heim.  Mér fannst nįnast kjįnalegt aš sjį aš Hrólfur Ölvisson og Sveinbjörg Kristjįnsdóttir hafi veriš skrįš fyrir slķkum félögum.  Er ekki örvęnting bankanna eftir aš fį fleiri višskiptavini oršin mikil, aš fólk sem ķ raun įtti ekkert var nógu rķkt til aš eignast skattaskjólsfélag?  Eša var löngunin eftir aš spila į leikvelli žeirra stóru svo mikil aš menn uršu bara aš vera meš?

Ķ mķnum huga bera tveir menn mesta įbyrgš į žessu skattaskjólsmįlum:  Halldór J. Kristjįnsson, fyrrverandi bankastjóri Landsbanka Ķslands, og Siguršur Einarsson, žįverandi ęšsti stjórnandi Kaupžings, lķtils veršbréfafyrirtękis meš ašsetur į annarri hęš hśss viš Hafnarstręti.  Aš öllum lķkindum mį bęta į žennan lista Sigurjóni Ž. Įrnasyni, žįverandi yfirmanni hjį Bśnašarbanka Ķslands.

Jį, viš erum enn aš bķta śr nįlinni varšandi ósišsama višskiptahętti bankakerfis landsins sķšustu 20 įr eša svo.  Ég hef žegar nefnt Ķslandsbanka, Landsbanka Ķslands, Bśnašarbanka Ķslands og Kaupžing, en gleymum ekki Byr, SPRON, Straumi, SpKef og hvaš žessar fjįrmįlastofnanir hétu sem tóku žįtt ķ žessu.  Višurkennum žį stašreynd, aš ķslenskt fjįrmįlakerfi var rotnara, en okkur hefur nokkru sinni dottiš ķ hug.  Ég vorkenni žeim starfsmönnum žessara fjįrmįlafyrirtękja, sem voru dregnir į asnaeyrunum af yfirmönnum sķnum.  Ég vorkenni žeim starfsmönnum, sem telja žetta til afreka į ferilskrįm aš hafa leitt eša tekiš žįtt ķ žessum žętti viškomandi fjįrmįlafyrirtękja.

Sišferšishrun ķslenska fjįrmįlakerfisins hófst įriš 1998.  Viš erum enn aš sśpa seyšiš af žvķ sišferšishruni.  Viš erum aš lķša fyrir aš ķslenskir bankamenn gengu af vitinu.  Ef ekki vęri fyrir afglöp žeirra og "snilli", žį vęri Ķsland kannski bara "best ķ heimi", eins og viš viljum svo gjarnan vera.


Höfundur

Marinó G. Njálsson
Marinó G. Njálsson
Upplýsingaöryggi og persónuvernd eru mínar ær og kýr, þó ég blaðri um allt og ekkert hér á blogginu. Er í Hagsmunasamtökum heimilanna og berst fyrir réttlæti fyrir heimili í landinu.  Loks er ég faggiltur leiðsögumaður.  Netfangið mitt er mgn@islandia.is og netfang fyrirtækisins oryggi@internet.is.

Heimsóknir

Flettingar

  • Ķ dag (21.10.): 5
  • Sl. sólarhring: 6
  • Sl. viku: 98
  • Frį upphafi: 1650562

Annaš

  • Innlit ķ dag: 3
  • Innlit sl. viku: 87
  • Gestir ķ dag: 3
  • IP-tölur ķ dag: 3

Uppfęrt į 3 mķn. fresti.
Skżringar

Okt. 2017
S M Ž M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31        

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband